Hệ thống cảng hàng không Việt Nam trước yêu cầu chuyển đổi xanh và số hóa

Trong bối cảnh cạnh tranh quốc gia ngày càng gắn chặt với năng lực hạ tầng, phát triển hệ thống cảng hàng không – sân bay không còn là bài toán kỹ thuật đơn thuần mà đã trở thành vấn đề chiến lược. Hội thảo khoa học “Chính sách đầu tư phát triển cảng hàng không, sân bay Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050” đã chỉ ra nhiều thách thức, đồng thời gợi mở những trụ cột tư duy mới cho tương lai ngành hàng không.

Phát biểu khai mạc, Tổng Thư ký Nguyễn Quyết Chiến nhấn mạnh: Một quốc gia muốn bay cao thì trước hết phải có đường băng vững chắc. Khát vọng đưa Việt Nam trở thành trung tâm kết nối khu vực về logistics, du lịch, đầu tư và tri thức đòi hỏi hệ thống cảng hàng không phải được phát triển theo hướng hiện đại, hiệu quả, bền vững và thông minh, thay vì chỉ mở rộng về số lượng.

Các quy hoạch quan trọng như Quyết định 648/QĐ-TTg năm 2023 và Quyết định điều chỉnh số 1102/QĐ-BXD năm 2025 đã đặt mục tiêu đến năm 2030 cả nước có 33 cảng hàng không, tập trung nguồn lực cho các sân bay đầu mối, huy động tối đa vốn xã hội và ứng dụng công nghệ tiên tiến gắn với phát triển bền vững.

Phân tích bối cảnh quốc tế, TS Nguyễn Thị Hải Hằng cho rằng Việt Nam đang nằm trong khu vực có cục diện địa chính trị phức tạp, kéo theo sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, trong đó hàng không là lĩnh vực chịu tác động mạnh. Trong nước, dù hệ thống văn bản pháp lý cơ bản đã hình thành, song thực tiễn cho thấy quy hoạch sân bay phải liên tục điều chỉnh, đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng dự báo và khả năng thích ứng với biến động thị trường.

Tại hội thảo, nhóm nghiên cứu trình bày kết quả bước đầu của đề tài “Tư vấn, phản biện, giám định xã hội đối với chính sách đầu tư phát triển hệ thống cảng hàng không – sân bay Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050”. Đề tài được triển khai qua 17 chuyên đề, bao quát từ cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế đến đánh giá thực trạng và đề xuất mô hình giải pháp mới.

Các đại biểu tập trung thảo luận ba nhóm vấn đề lớn: mức độ phù hợp của quy hoạch sân bay với nhu cầu phát triển; tính liên kết giữa các chuyên ngành trong đầu tư hạ tầng; và giá trị thực tiễn của các kết quả nghiên cứu đối với việc hoàn thiện chính sách.

Nhóm chuyên gia đã chỉ ra bốn thách thức lớn đối với phát triển hệ thống sân bay Việt Nam. Đó là tình trạng thiếu vốn và các vướng mắc trong cơ chế đối tác công – tư (PPP); kết nối giao thông chưa đồng bộ, điển hình là những khoảng trống hạ tầng quanh Cảng hàng không quốc tế Long Thành; khoảng trống pháp lý đối với công nghệ mới và khai thác không gian tầng thấp; cùng với việc số hóa và xanh hóa hạ tầng sân bay còn chậm, chưa gắn chặt với lộ trình chuyển đổi số quốc gia và cam kết Net Zero 2050.

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu cũng nêu một số phát hiện đáng chú ý như tác động tiềm tàng của đường sắt tốc độ cao tới thị phần hàng không; sự thiếu vắng mô hình đô thị sân bay rõ ràng cho các dự án lớn; và yêu cầu chuyển đổi xanh mới chỉ được thể chế hóa ở mức ban đầu.

Từ các phân tích trên, các chuyên gia cho rằng ngành hàng không cần chuyển đổi tư duy mạnh mẽ hơn, từ quy hoạch tĩnh sang quy hoạch linh hoạt, từ phát triển đơn ngành sang tích hợp đa phương thức. Năm trụ cột được đề xuất cho tầm nhìn đến năm 2050 gồm: hoàn thiện khung pháp lý; phát triển mô hình đô thị sân bay; xây dựng hạ tầng giao thông tích hợp; đẩy mạnh chuyển đổi số; và đổi mới cơ chế tài chính để địa phương chủ động hơn trong đầu tư sân bay.

Theo Tổng Thư ký Nguyễn Quyết Chiến, các ý kiến tại hội thảo sẽ được tổng hợp, gửi tới cơ quan có thẩm quyền, góp phần xây dựng hệ thống cảng hàng không Việt Nam hiện đại, xanh và hội nhập, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Lê Minh