Giải pháp phát triển mỹ thuật Việt Nam trên không gian mạng trong kỷ nguyên số

Tại Hội thảo khoa học Quốc tế “Diễn đàn Văn hóa và Giáo dục mùa thu” lần thứ Hai do Trường Đại học Thủ đô Hà Nội tổ chức ngày 8/11/2025, GS.TS Từ Thị Loan – nguyên Quyền Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng, kỷ nguyên số đang mở ra những điều kiện chưa từng có cho mỹ thuật, nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức mới cần được giải quyết một cách căn cơ.

Trong tiến trình phát triển của văn hóa nghệ thuật, mỹ thuật vốn gắn liền với các thiết chế vật lý như bảo tàng, phòng tranh, triển lãm trực tiếp. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của internet, nền tảng số và công nghệ tương tác đã thúc đẩy sự dịch chuyển nhanh chóng của mỹ thuật lên không gian mạng. Các mô hình sáng tạo và phổ biến tác phẩm mới như triển lãm ảo, bảo tàng số, đấu giá trực tuyến, tác phẩm NFT hay nghệ thuật ứng dụng AI đã và đang tạo ra một bức tranh mới cho mỹ thuật Việt Nam, mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận công chúng trong nước và quốc tế.

Song song với cơ hội, lĩnh vực này cũng đối mặt với nhiều thách thức: cơ chế bảo hộ bản quyền còn lỏng lẻo, sự lấn át của các trào lưu quốc tế, nguy cơ thương mại hóa quá mức, khoảng cách số giữa các nhóm nghệ sĩ, cũng như việc lạm dụng AI trong sáng tạo khiến vấn đề giá trị, tính xác thực và đạo đức nghề nghiệp trở nên phức tạp. Trong bối cảnh này, việc đánh giá đúng thực trạng và định hình chiến lược phát triển mỹ thuật trên không gian mạng trở thành yêu cầu cấp thiết.

Thực tế cho thấy mỹ thuật số tại Việt Nam hiện phát triển nhưng chưa đồng bộ. Hạ tầng số còn thiếu các cơ sở dữ liệu quy mô lớn, đảm bảo tiêu chuẩn lưu trữ lâu dài. Nền tảng triển lãm trực tuyến chưa đủ mạnh để tạo ra trải nghiệm thị giác tương xứng với triển lãm truyền thống. Thị trường mỹ thuật số mới hình thành ở mức thử nghiệm, thiếu sàn giao dịch chuyên nghiệp. Chất lượng nghệ thuật trên mạng không đồng đều, dễ bị chi phối bởi mục tiêu “viral” hơn là giá trị học thuật. Hệ sinh thái sáng tạo trên nền tảng số còn thiếu sự tham gia mạnh mẽ của doanh nghiệp công nghệ, quỹ đầu tư và các thiết chế văn hóa.

Từ những phân tích trên, GS.TS Từ Thị Loan đề xuất một hệ giải pháp nhằm thúc đẩy mỹ thuật Việt Nam phát triển bền vững trên môi trường số. Trước hết, cần hoàn thiện khung pháp lý về quyền tác giả đối với tác phẩm số, NFT và sản phẩm có yếu tố AI, đồng thời xây dựng cơ chế đăng ký bản quyền trực tuyến và tăng cường hợp tác quốc tế trong xử lý vi phạm xuyên biên giới.

Song song đó, cần đầu tư mạnh mẽ cho hạ tầng số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa nghệ thuật và hình thành các quỹ hỗ trợ sáng tạo dành cho nghệ sĩ hoạt động trong môi trường trực tuyến. Việc hỗ trợ tài chính, cung cấp nền tảng triển lãm ảo, phần mềm sáng tác hoặc các gói dịch vụ công nghệ là điều kiện quan trọng giúp nghệ sĩ tiếp cận và tham gia tích cực vào không gian mạng.

Một vấn đề quan trọng khác là thu hẹp bất bình đẳng số. Nghệ sĩ ở vùng sâu, vùng xa, người cao tuổi hoặc các nhóm yếu thế cần được hỗ trợ về kỹ năng số, thiết bị và cơ hội tiếp cận công nghệ. Các trường mỹ thuật, hiệp hội nghề nghiệp và trung tâm văn hóa cần đóng vai trò cầu nối thông qua việc tổ chức tập huấn, đào tạo trực tuyến và các chương trình hỗ trợ chuyên môn.

Ngoài ra, nâng cao chất lượng nghệ thuật trên không gian mạng là yêu cầu then chốt. Việc thành lập Quỹ Phát triển mỹ thuật số quốc gia, xây dựng hội đồng thẩm định độc lập và các giải thưởng uy tín cho tác phẩm trực tuyến sẽ góp phần thúc đẩy sáng tạo có chiều sâu, hạn chế xu hướng chạy theo số lượt tương tác. Sự hợp tác giữa nghệ sĩ, giám tuyển, bảo tàng và các nền tảng triển lãm ảo cũng là yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị nghệ thuật và khả năng lan tỏa.

Để tạo dựng thị trường bền vững, cần đầu tư xây dựng hệ sinh thái triển lãm, bảo tàng ảo và sàn giao dịch mỹ thuật trực tuyến của Việt Nam đạt chuẩn quốc tế. Các nền tảng này phải tích hợp hệ thống xác thực tác phẩm, chứng nhận bản quyền và thanh toán điện tử an toàn nhằm hỗ trợ nghệ sĩ tiếp cận thị trường toàn cầu.

Cùng với đó, truyền thông và giáo dục thẩm mỹ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao trình độ thưởng thức nghệ thuật của công chúng. Việc quảng bá tác phẩm mỹ thuật Việt Nam trên các nền tảng số quốc tế, kết hợp đổi mới giáo dục nghệ thuật trong nhà trường, sẽ tạo nền tảng thị hiếu vững chắc cho thế hệ trẻ – đối tượng chính của môi trường số.

Cuối cùng, hợp tác quốc tế là con đường hiệu quả để tăng cường hội nhập và nâng cao vị thế mỹ thuật Việt Nam. Tham gia các dự án nghệ thuật số, liên hoan mỹ thuật quốc tế và các diễn đàn học thuật sẽ giúp nghệ sĩ cập nhật xu hướng mới, đồng thời quảng bá bản sắc văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Theo GS.TS Từ Thị Loan, sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên số đòi hỏi chiến lược dài hạn và cách tiếp cận đồng bộ. Với các giải pháp về pháp lý, hạ tầng, chất lượng, thị trường, truyền thông và hợp tác quốc tế, mỹ thuật Việt Nam hoàn toàn có thể khẳng định vị thế trong nước, mở rộng ảnh hưởng ra toàn cầu và trở thành một thành tố quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa, góp phần khẳng định bản sắc dân tộc và nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.

Lê Minh