Nghịch lý trí tuệ nhân tạo (AI): Kỳ vọng giảm phát nhưng đang trở thành động lực thúc đẩy lạm phát toàn cầu

Cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một nghịch lý khiến nhiều nhà kinh tế phải đau đầu. Về lý thuyết, AI được kỳ vọng sẽ giúp mọi thứ rẻ hơn: tự động hóa sản xuất, tối ưu chuỗi cung ứng, giảm chi phí nhân công. Nhưng trong thực tế ngắn hạn, chính AI lại đang trở thành một nhân tố gây lạm phát.

Theo báo cáo của Goldman Sachs được Business Insider dẫn lại, sự bùng nổ của AI không giúp bù đắp lạm phát mà đang trực tiếp tạo ra những áp lực giá cả mới, đè nặng lên túi tiền của người tiêu dùng và doanh nghiệp trên toàn cầu.

Ba yếu tố lạm phát cốt lõi từ AI

Cụ thể, có ba kênh chính mà qua đó AI đang âm thầm đẩy giá cả lên cao. Đầu tiên là chi phí phần cứng và cơ sở hạ tầng. Cơn khát chip bán dẫn – đặc biệt là các GPU cao cấp dùng để huấn luyện AI – đang làm căng thẳng toàn bộ chuỗi cung ứng. Nhu cầu từ các tập đoàn công nghệ lớn đã đẩy giá linh kiện máy tính lên mức kỷ lục.

Thứ hai là phụ phí từ các dịch vụ phần mềm có tích hợp AI. Các công ty công nghệ đang áp dụng thêm phí cao hơn cho những tính năng AI. Người dùng và doanh nghiệp muốn xài ChatGPT nâng cao, trợ lý AI trong các ứng dụng văn phòng hay phần mềm kế toán thông minh đều phải trả thêm tiền. Đó là khoản "phụ phí AI" chưa từng có trước đây.

Thứ ba, và có lẽ là đáng lo ngại nhất, đến từ hóa đơn năng lượng. Vận hành các mô hình ngôn ngữ lớn như GPT-4 hay của Google, Meta đòi hỏi các trung tâm dữ liệu khổng lồ, tiêu thụ điện năng như một thành phố nhỏ. Chi phí điện này được tính vào giá dịch vụ, và gián tiếp làm tăng giá điện cho người dân.

Những góc nhìn trái chiều từ truyền thông quốc tế

Sự kiện AI trở thành động lực lạm phát đang tạo ra những luồng quan điểm khác nhau trên các diễn đàn kinh tế. Theo phân tích từ Financial Times, vấn đề còn nằm ở cuộc đua đầu tư vốn của Big Tech – nhóm gồm Google, Microsoft, Amazon và Meta. Họ đang chi hàng chục tỷ USD mỗi năm để xây dựng cơ sở hạ tầng AI.

Cuộc chạy đua vũ trang này làm căng thẳng chuỗi cung ứng toàn cầu, đẩy giá vật liệu bán dẫn và các linh kiện quan trọng lên cao. Trong khi đó, Bloomberg lại chỉ ra một khía cạnh vĩ mô hơn: Sự quá tải của lưới điện. Việc xây dựng ồ ạt các trung tâm dữ liệu AI đang làm cạn kiệt công suất lưới điện tại nhiều khu vực ở Mỹ và châu Âu.

Điều này không chỉ gây lạm phát giá năng lượng mà còn đe dọa các cam kết giảm phát thải carbon, buộc các chính phủ phải đánh đổi. Tuy nhiên, vẫn có một góc nhìn lạc quan hơn. Reuters dẫn quan điểm từ các ngân hàng trung ương lớn như Fed hay ECB cho thấy, họ tin rằng về dài hạn, AI sẽ tự động hóa được nhiều tác vụ, giải quyết tình trạng thiếu hụt lao động và mang lại kỷ nguyên tăng trưởng năng suất mạnh mẽ. Chính điều đó sẽ kìm hãm lạm phát. Nhưng đó là câu chuyện của ngày mai, còn hiện tại, áp lực giá cả là có thật.

Tình trạng lạm phát do AI gây ra xuất hiện vào một thời điểm cực kỳ nhạy cảm. Các ngân hàng trung ương trên thế giới đang chật vật kiểm soát giá cả sau đại dịch, với lạm phát tuy đã hạ nhiệt nhưng vẫn dai dẳng. Nếu AI tiếp tục là một "động lực lạm phát" thay vì "công cụ giảm phát", Fed và các ngân hàng trung ương khác có thể buộc phải duy trì lãi suất ở mức cao trong thời gian dài hơn dự kiến.

Điều đó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp khó vay vốn, người dân khó mua nhà, và tăng trưởng kinh tế bị kìm hãm. Không chỉ vậy, câu chuyện này còn tạo ra sự phân hóa giữa các quốc gia. Những nước đang phát triển có thể bị bỏ lại phía sau vì không đủ khả năng gánh chi phí cơ sở hạ tầng phần cứng và năng lượng đắt đỏ mà AI đòi hỏi.

Các nước giàu cũng "khổ" nhưng theo cách khác: họ phải cải tổ hạ tầng năng lượng, có thể phải quay lại phụ thuộc một phần vào nhiên liệu hóa thạch trong ngắn hạn, hoặc tăng tốc đầu tư vào năng lượng hạt nhân để nuôi cơn khát điện của AI.

Hiệu ứng "đường cong chữ J"

Các chuyên gia kinh tế đưa ra một dự báo thú vị: tác động của AI đối với lạm phát toàn cầu nhiều khả năng sẽ diễn ra theo hình chữ J. Trong ngắn hạn và trung hạn – khoảng 1 đến 3 năm tới – thế giới sẽ phải gánh chịu lạm phát đến từ chi phí xây dựng hạ tầng, sản xuất chip và khủng hoảng năng lượng cục bộ. Đây là giai đoạn "khó khăn ban đầu" của cuộc cách mạng công nghệ.

Tuy nhiên, trong dài hạn – từ 5 đến 10 năm nữa – khi cơ sở hạ tầng đã hoàn thiện và AI được ứng dụng sâu rộng vào mọi ngành nghề, sự gia tăng đột phá về năng suất lao động sẽ bắt đầu phát huy tác dụng. Chi phí sản xuất và phân phối sẽ giảm, và nền kinh tế toàn cầu có thể bước vào chu kỳ giảm phát đúng như những gì các nhà lạc quan từng kỳ vọng.

Câu chuyện AI và lạm phát không phải là một nghịch lý không thể giải thích. Nó đơn giản là một vấn đề về thời gian. Không có cuộc cách mạng công nghệ nào là miễn phí. Vấn đề đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp là: Làm thế nào để vượt qua giai đoạn "hy sinh ngắn hạn" để hái trái ngọt dài hạn, mà không để lạm phát "giết chết" sức mua của người dân ngay trong hiện tại.