Truy xuất nguồn gốc: "Tấm vé thông hành" mới của hàng Việt vào thị trường Hoa Kỳ

Áp lực mới từ chính sách thương mại Hoa Kỳ

Việc Tổng thống Hoa Kỳ ban hành Bản ghi nhớ ngày 23/7/2026, yêu cầu Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) triển khai các hành động theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 đối với 60 nền kinh tế, được xem là bước đi mới trong xu hướng siết chặt các tiêu chuẩn thương mại gắn với lao động và trách nhiệm chuỗi cung ứng.

Trong danh sách này, Việt Nam được xếp vào nhóm các nền kinh tế bị xem xét do chưa ban hành hoặc chưa thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất toàn bộ hoặc một phần bằng lao động cưỡng bức.

Đáng chú ý, theo Bản ghi nhớ, hàng hóa Việt Nam thuộc nhóm chịu mức thuế 12,5%, cao hơn mức 10% áp dụng đối với các nền kinh tế đã xây dựng hoặc đang triển khai cơ chế kiểm soát hàng hóa có yếu tố lao động cưỡng bức.

Điều đáng quan tâm hơn không nằm ở mức thuế, mà ở cách tiếp cận của Hoa Kỳ. Nếu trước đây việc kiểm tra chủ yếu tập trung vào sản phẩm cuối cùng, thì nay phạm vi đã mở rộng sang toàn bộ chuỗi cung ứng. Chỉ cần một công đoạn sản xuất hoặc một loại nguyên liệu đầu vào có dấu hiệu sử dụng lao động cưỡng bức, toàn bộ lô hàng có thể đối mặt với nguy cơ bị điều tra, tạm giữ hoặc từ chối nhập khẩu.

Đây được xem là tín hiệu cho thấy thương mại quốc tế đang bước sang giai đoạn cạnh tranh bằng tính minh bạch của chuỗi cung ứng, thay vì chỉ dựa trên giá thành hay chất lượng sản phẩm.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, nhất là các ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn như dệt may, da giày, điện tử, thiết bị điện, năng lượng hay nông sản, áp lực kiểm soát chuỗi cung ứng sẽ ngày càng lớn.

Không chỉ cần chứng minh sản phẩm được sản xuất tại Việt Nam, doanh nghiệp còn phải chứng minh được nguồn gốc của từng nguyên liệu, linh kiện, bán thành phẩm cũng như toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm.

Truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn

Trong bối cảnh đó, việc Bộ Công Thương ban hành Thông tư số 31/2026/TT-BCT về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa được đánh giá là bước chuẩn bị quan trọng nhằm giúp doanh nghiệp thích ứng với những thay đổi của thị trường quốc tế.

Theo quy định, các sản phẩm thuộc nhóm rủi ro cao sẽ phải thực hiện truy xuất nguồn gốc bắt buộc. Đối với các nhóm hàng khác, doanh nghiệp được khuyến khích chủ động triển khai nhằm nâng cao năng lực quản trị và khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu.

Thông tư cũng mở ra hai phương thức thực hiện linh hoạt. Doanh nghiệp có thể khai báo trực tiếp trên Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa của Bộ Công Thương hoặc xây dựng hệ thống truy xuất nội bộ, với điều kiện bảo đảm khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu với hệ thống quốc gia.

Việc đưa vào vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa tại VeriGoods.vn không chỉ giúp chuẩn hóa dữ liệu mà còn tạo nền tảng để doanh nghiệp xây dựng "hồ sơ số" cho từng sản phẩm, phục vụ việc xác minh khi cơ quan quản lý hoặc đối tác nước ngoài yêu cầu.

Ở góc độ rộng hơn, đây là bước đi phù hợp với xu thế chuyển đổi số trong quản trị chuỗi cung ứng và yêu cầu ngày càng phổ biến về minh bạch thông tin của các thị trường lớn như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU) hay Nhật Bản.

Lợi thế sẽ thuộc về doanh nghiệp chuẩn bị sớm

Thực tế cho thấy, phạm vi hàng hóa mà Hoa Kỳ có thể kiểm tra về lao động cưỡng bức hoặc hành vi lẩn tránh biện pháp thương mại không hoàn toàn trùng với danh mục hàng hóa rủi ro cao theo quy định trong nước. Nhiều nguyên liệu như bông, xơ, sợi, pin lưu trữ, linh kiện bán dẫn hay tấm quang điện hiện chưa phải tất cả đều thuộc nhóm quản lý rủi ro cao của Việt Nam, song lại là những mặt hàng được phía Hoa Kỳ đặc biệt quan tâm. Điều đó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không thể chỉ dừng ở việc đáp ứng quy định trong nước mà cần chủ động quản trị rủi ro theo tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.

Theo đó, doanh nghiệp cần nhanh chóng lập bản đồ chuỗi cung ứng; nhận diện đầy đủ các nhà cung cấp trực tiếp và các nhà cung cấp ở nhiều tầng; chuẩn hóa hồ sơ về nguồn gốc nguyên liệu, quá trình vận chuyển, sản xuất và giao nhận.

Cùng với đó là việc phân loại nhà cung cấp theo mức độ rủi ro, tăng cường hoạt động thẩm tra đối với các nguồn hàng đến từ khu vực hoặc ngành hàng có cảnh báo; đồng thời chuẩn hóa dữ liệu truy xuất theo từng lô hàng hoặc số sê-ri để có thể truy xuất ngược khi cần thiết.

Một nội dung đặc biệt quan trọng là kiểm soát chặt chẽ xuất xứ hàng hóa, tuyệt đối không tiếp tay cho hành vi chuyển tải bất hợp pháp, thay đổi nhãn mác hoặc thực hiện các công đoạn gia công đơn giản nhằm hợp thức hóa xuất xứ Việt Nam.

Các chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh các hàng rào kỹ thuật và tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng trở thành công cụ điều tiết thương mại, năng lực quản trị chuỗi cung ứng sẽ quyết định khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp nhiều hơn so với lợi thế về chi phí.

Có thể thấy, truy xuất nguồn gốc giờ đây không chỉ phục vụ mục tiêu đáp ứng quy định pháp luật, mà đã trở thành "tài sản" giúp doanh nghiệp nâng cao uy tín, xây dựng niềm tin với đối tác và mở rộng cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Với doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp xuất khẩu, đầu tư cho hệ thống truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng không còn là khoản chi phí phát sinh, mà là khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn. Trong bối cảnh các tiêu chuẩn thương mại toàn cầu tiếp tục được nâng lên, doanh nghiệp chuẩn bị sớm sẽ có nhiều cơ hội giữ vững thị phần, gia tăng giá trị hàng hóa và khẳng định vị thế của hàng Việt trên thị trường quốc tế.