Đường sắt tốc độ cao mở “cuộc sát hạch” năng lực doanh nghiệp

Đối thoại để làm rõ năng lực và phương thức đầu tư

Ngày 27/11, Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình chủ trì cuộc họp với các Bộ, ngành và nhiều doanh nghiệp về Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam. Cuộc họp quy tụ sự tham dự của hai Phó Thủ tướng, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước và lãnh đạo nhiều cơ quan, cho thấy tầm quan trọng đặc biệt của dự án hạ tầng chiến lược đã được Bộ Chính trị kết luận và Quốc hội ban hành nghị quyết triển khai.

Phó Thủ tướng nêu rõ ba phương thức đầu tư đang được xem xét đầu tư công, PPP và đầu tư tư nhân với tiêu chí tối thượng là hiệu quả và lợi ích quốc gia. Trong 6 doanh nghiệp đăng ký, 4 đơn vị gửi hồ sơ và 5 đơn vị tham dự; song cũng có trường hợp doanh nghiệp công bố huy động được tới 100 tỷ USD nhưng không thể liên lạc, cho thấy mức độ không đồng đều về chuẩn bị và năng lực.

Phó Thủ tướng khẳng định Chính phủ làm việc với tinh thần tôn trọng khu vực tư nhân, nhưng đồng thời yêu cầu doanh nghiệp thể hiện sự chuẩn bị tương xứng, minh bạch và nghiêm túc.

Tại cuộc họp, sự khác biệt giữa các doanh nghiệp thể hiện rõ. Theo đó, đại diện Công ty TNHH Việt Nam 3000 – Tập đoàn Đầu tư và Phát triển Việt Nam nhấn mạnh vai trò phối hợp Nhà nước – tư nhân nhưng chưa giải trình được năng lực tài chính. Tập đoàn Discovery có quy mô nhân sự khoảng 70 người, vốn 2.000–3.000 tỷ đồng và mong muốn tham gia theo phương thức kinh doanh thu hồi vốn. Công ty cổ phần Vận tải đường sắt Việt Nam tập trung vào mảng tín hiệu và điện, lĩnh vực chuyên môn sâu mà doanh nghiệp có kinh nghiệm.

Trong khi đó, hai doanh nghiệp lớn là THACO và Vinspeed đưa ra những phương án thể hiện mức độ chuẩn bị bài bản hơn. THACO đề xuất mô hình đầu tư kinh doanh, trong đó nhà đầu tư góp 20% vốn và huy động 80% còn lại từ thị trường trong và ngoài nước, đồng thời khẳng định năng lực thi công các đoạn Hà Nội – Vinh và TP.HCM – Nha Trang trong 5 năm. Doanh nghiệp cam kết đảm bảo chất lượng, công nghệ và tăng tỷ lệ nội địa hóa, một yếu tố then chốt trong các dự án đường sắt cao tốc trên thế giới.

Vinspeed đưa ra phương án tổng mức đầu tư hơn 61 tỷ USD chưa gồm giải phóng mặt bằng, đề nghị được vay 80% vốn và thi công trong 5 năm kể từ khi có mặt bằng sạch. Doanh nghiệp cam kết tiếp nhận chuyển giao công nghệ, tuân thủ luật pháp, chấp nhận rủi ro kinh doanh, những yếu tố thể hiện sự chủ động trong mô hình đầu tư kinh doanh.

Qua đối chiếu, có thể thấy các doanh nghiệp lớn như THACO và Vinspeed có lợi thế về năng lực tài chính, kinh nghiệm tổ chức dự án quy mô lớn, khả năng huy động vốn và cam kết nội địa hóa, điểm khác biệt so với các doanh nghiệp quy mô nhỏ còn hạn chế về năng lực hoặc chuẩn bị hồ sơ chưa đầy đủ.

Cơ hội mở rộng chuỗi giá trị cho công nghiệp hỗ trợ Việt Nam

Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam không chỉ là một công trình hạ tầng trọng điểm mà còn là “bệ phóng” cho ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước. Với tổng mức đầu tư lên tới 60–70 tỷ USD, dự án đòi hỏi khối lượng lớn thiết bị, linh kiện, vật liệu, hệ thống tín hiệu, điện, an toàn chạy tàu, toa xe, kết cấu thép. Đây là cơ hội để các doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Những doanh nghiệp có cam kết tăng tỷ lệ nội địa hóa như THACO hoặc các đơn vị có kinh nghiệm trong lĩnh vực tín hiệu – điện như Công ty Vận tải đường sắt Việt Nam có thể đóng vai trò nòng cốt, từ đó kéo theo sự tham gia của các doanh nghiệp cơ khí, điện – điện tử, tự động hóa, vật liệu mới. Trong bối cảnh Việt Nam đang định hướng phát triển các ngành chiến lược như bán dẫn, công nghiệp nền tảng và sản xuất thiết bị công nghệ cao, dự án đường sắt tốc độ cao sẽ tạo ra cầu thị trường lớn, thúc đẩy đầu tư, đổi mới công nghệ và chuẩn hóa quy trình sản xuất.

Ngoài ra, nếu mô hình đầu tư lựa chọn có cấu phần PPP hoặc xã hội hóa, cơ hội hợp tác giữa doanh nghiệp trong nước và các tập đoàn nước ngoài sẽ mở rộng hơn, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tiếp nhận công nghệ, nâng cao năng lực quản trị dự án hạ tầng hiện đại.

Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình nhấn mạnh đây không phải bước lựa chọn nhà đầu tư mà là quá trình thu thập thông tin thực chất, làm rõ năng lực và thiện chí. Phó Thủ tướng giao Bộ Xây dựng phối hợp Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước cùng các bộ ngành khẩn trương hoàn thiện báo cáo đề xuất phương thức đầu tư và cơ chế chính sách để trình Chính phủ, chuẩn bị các điều kiện để khởi công dự án vào năm 2026.

Lê Hiền