Sửa Luật Bưu chính: Thêm công cụ để doanh nghiệp quản trị rủi ro

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, 6 tháng đầu năm 2026, cả nước có khoảng 765 doanh nghiệp bưu chính, doanh thu đạt khoảng 52.200 tỷ đồng, sản lượng khoảng 2,5 tỷ bưu gửi, tăng 35% so với cùng kỳ. Quy mô thị trường tăng nhanh cùng thương mại điện tử khiến hoạt động bưu chính ngày càng gắn với giao dịch số, các mạng lưới vận hành nhiều tầng và lượng dữ liệu lớn, trong khi việc quản lý chủ yếu dựa vào kiểm tra trực tiếp tại điểm chấp nhận không còn phù hợp với toàn bộ quá trình vận hành.

Người gửi hiện có thể tạo đơn qua ứng dụng, điểm tự động hoặc thông qua trung gian, còn bưu gửi đi qua nhiều khâu từ tiếp nhận, khai thác, vận chuyển đến phát. Theo đó, rủi ro có thể xuất hiện ngay từ thông tin người gửi, lịch sử giao dịch, đặc điểm bưu gửi hoặc tuyến vận chuyển, thay vì chỉ nằm ở hàng hóa bên trong.

Bộ Khoa học và Công nghệ đã chỉ ra một số tình huống như thông tin người gửi không đầy đủ hoặc không chính xác, giao dịch qua trung gian, thay đổi người gửi, người nhận hoặc tuyến vận chuyển, chia nhỏ hàng hóa và che giấu hàng hóa trong các bưu gửi thông thường. Với doanh nghiệp, nếu không có khả năng liên kết các dữ liệu này, việc nhận diện bất thường, xác minh trách nhiệm và truy vết hành trình bưu gửi sẽ gặp nhiều hạn chế.

Trong bối cảnh đó, vấn đề đặt ra khi sửa luật không phải đơn thuần là tăng thêm các lớp kiểm tra, mà là xây dựng cơ chế để doanh nghiệp phân biệt được mức độ rủi ro và lựa chọn biện pháp xử lý tương xứng. Cách làm này vừa giúp kiểm soát những trường hợp có dấu hiệu bất thường, vừa tránh việc mọi bưu gửi đều phải chịu cùng một mức độ kiểm tra, qua đó hạn chế tác động đến tốc độ cung ứng dịch vụ và chi phí vận hành.

Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi định hướng chuyển từ tư duy “phát hiện vi phạm” sang “phòng ngừa dựa trên rủi ro”, với định danh và truy vết bưu gửi là nền tảng. Theo dự thảo, mỗi bưu gửi được gắn một mã định danh duy nhất trong hệ thống của doanh nghiệp ngay từ khi tiếp nhận và duy trì trong toàn bộ quá trình cung ứng dịch vụ.

Mã định danh này tạo cơ sở để liên kết thông tin người gửi với hành trình và trạng thái xử lý của bưu gửi, từ đó hình thành dữ liệu phục vụ quản lý và truy vết. Trên cơ sở đánh giá rủi ro, doanh nghiệp có thể áp dụng các biện pháp khác nhau: trường hợp rủi ro thấp chủ yếu kiểm tra thông tin khai báo và quản lý trên hệ thống; trường hợp có dấu hiệu bất thường có thể yêu cầu bổ sung thông tin, tăng cường giám sát; trường hợp rủi ro cao có thể xác minh và tạm dừng tiếp nhận, vận chuyển hoặc phát khi có căn cứ.

Đây là điểm có ý nghĩa trực tiếp với doanh nghiệp, bởi thay vì dành nguồn lực cho kiểm soát đồng loạt, doanh nghiệp có thể tập trung vào những khâu và đối tượng cần thiết, đồng thời có cơ sở pháp lý rõ hơn khi xử lý bưu gửi có dấu hiệu rủi ro hoặc phối hợp với cơ quan chức năng.

Để thực hiện cơ chế này, doanh nghiệp cần chuẩn hóa thông tin người gửi, liên kết dữ liệu giữa người gửi, mã bưu gửi, hành trình và trạng thái xử lý; rà soát hệ thống công nghệ để phân loại rủi ro, cảnh báo bất thường và truy vết xuyên suốt. Song song với đó là yêu cầu kiểm soát việc thu thập, lưu trữ và cung cấp dữ liệu theo đúng mục đích, phạm vi và quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Với quy mô thị trường đã lên tới hàng tỷ bưu gửi mỗi năm, sửa Luật Bưu chính vì vậy là yêu cầu gắn với chính sự thay đổi của mô hình kinh doanh. Một khung pháp lý dựa trên dữ liệu và quản lý rủi ro sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong bảo đảm an toàn, giảm kiểm soát không cần thiết và duy trì hiệu quả cung ứng dịch vụ trong môi trường bưu chính ngày càng số hóa.