Quản lý rượu, bia và nước giải khát: Giảm tiền kiểm, tăng trách nhiệm doanh nghiệp

Tại tọa đàm “An toàn thực phẩm trong sản xuất, kinh doanh bia, rượu và nước giải khát: Trách nhiệm doanh nghiệp - niềm tin người tiêu dùng” tổ chức ngày 4/11, bà Nguyễn Hương Giang, Phòng Công nghiệp tiêu dùng thực phẩm, Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, bia, rượu và nước giải khát là ngành công nghiệp chế biến quan trọng, đóng góp ngân sách và tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động. Tuy nhiên, đặc thù sản phẩm và phạm vi lưu thông rộng đòi hỏi công tác quản lý an toàn thực phẩm phải theo kịp những thay đổi của thị trường.

Chuyển dịch phương thức quản lý

Theo bà Nguyễn Hương Giang, lĩnh vực này đang chịu sự điều chỉnh của nhiều quy định pháp luật như Luật An toàn thực phẩm, Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia và các quy định về kinh doanh rượu. Trong đó, một số chính sách đang được sửa đổi theo hướng giảm thủ tục hành chính, phân cấp quản lý và tăng cường hậu kiểm.

Đáng chú ý, Nghị quyết số 66.17/2026/NQ-CP giảm số ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện từ 198 xuống 142. Theo Luật số 24/2026/QH16, từ ngày 1/3/2027, kinh doanh rượu sẽ được đưa ra khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.

Trước đó, Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP cũng quy định không thực hiện thủ tục cấp giấy phép đối với hoạt động sản xuất rượu công nghiệp, sản xuất rượu thủ công nhằm mục đích kinh doanh, phân phối, bán buôn và bán lẻ rượu. Chính sách này có hiệu lực đến hết ngày 28/2/2027.

Song song với những thay đổi trên, Bộ Công Thương đang sửa đổi Nghị định số 77/2016/NĐ-CP và Nghị định số 17/2020/NĐ-CP theo hướng cắt giảm thủ tục, phù hợp với yêu cầu phân cấp và thực tiễn quản lý. Bộ cũng đề xuất điều chỉnh các quy định liên quan trong Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia, đồng thời tiếp tục duy trì các yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, trong đó có hoạt động kinh doanh trực tuyến.

Những điều chỉnh này được kỳ vọng giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ, tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, theo bà Giang, khi điều kiện tiền kiểm được nới lỏng, nguy cơ xuất hiện các cơ sở nhỏ lẻ ngoài tầm theo dõi, sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc, rượu nhập lậu hoặc hàng giả, nhái nhãn hiệu có thể gia tăng nếu hoạt động hậu kiểm không theo kịp.

Đây là thách thức đáng chú ý bởi hậu kiểm không chỉ dừng ở kiểm tra hồ sơ mà cần có năng lực lấy mẫu, thử nghiệm, đội ngũ nhân lực và kinh phí ở cả cấp tỉnh, cấp xã. Trong khi đó, dữ liệu về cơ sở sản xuất, sản phẩm, thuế, hải quan và y tế hiện còn phân tán, gây khó khăn cho việc phối hợp giám sát.

Không giảm chuẩn an toàn

Một vấn đề khác được đặt ra là quản lý hoạt động kinh doanh rượu trên môi trường số. Từ ngày 1/3/2027, khi kinh doanh rượu không còn thuộc danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, cơ chế quản lý trên các sàn thương mại điện tử cần được hướng dẫn thống nhất, trong khi quy định tại Điều 16 Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia vẫn đặt ra những yêu cầu bắt buộc.

Để hạn chế khoảng trống quản lý, bà Nguyễn Hương Giang đề xuất triển khai đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện thể chế, tổ chức hậu kiểm dựa trên mức độ rủi ro đến tăng cường truy xuất nguồn gốc và liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý. Việc kiểm soát nguyên liệu đầu vào, chuỗi phân phối, thông tin người bán và lấy mẫu sản phẩm kinh doanh trực tuyến cũng cần được chú trọng.

Ở góc độ doanh nghiệp, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đồng nghĩa với yêu cầu cao hơn về trách nhiệm tự công bố, kiểm soát nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và thu hồi sản phẩm không bảo đảm chất lượng. Các sàn thương mại điện tử cần xác minh người bán, kịp thời gỡ bỏ sản phẩm vi phạm. Trong khi đó, chính quyền địa phương phải bảo đảm nhân lực, kinh phí và năng lực thử nghiệm, tổ chức kiểm tra theo nguy cơ để tránh chồng chéo.

Thực tế, mức độ tuân thủ của các cơ sở sản xuất công nghiệp hiện có những tín hiệu tích cực. Theo số liệu được Cục Công nghiệp công bố tại tọa đàm, tỷ lệ cơ sở sản xuất rượu công nghiệp đạt điều kiện sản xuất là 86,49%, cơ sở sản xuất bia đạt 85,71%; tính chung các doanh nghiệp được kiểm tra, tỷ lệ đạt điều kiện sản xuất là 90,45%.

Những kết quả này cho thấy nền tảng tuân thủ của doanh nghiệp đã được hình thành, song vẫn cần tiếp tục củng cố khi phương thức quản lý thay đổi. Theo bà Nguyễn Hương Giang, mục tiêu là xây dựng hệ thống quản lý vừa thông thoáng, vừa nghiêm minh, giảm chi phí tuân thủ không cần thiết nhưng không giảm chuẩn an toàn; tăng trách nhiệm của doanh nghiệp nhưng không buông lỏng hậu kiểm.

Đây cũng là điều kiện để việc cải cách thủ tục thực sự tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh, đồng thời bảo vệ quyền lợi và niềm tin của người tiêu dùng.