Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp: Bắt đầu từ thiết kế, hướng tới mô hình có thể nhân rộng

Vừa qua, Hội thảo “Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp – Định hướng và giải pháp cho Việt Nam” diễn ra tại Bắc Ninh do Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng - Bộ Xây dựng (IBST) phối hợp với Hội Kiến trúc sư tỉnh Bắc Ninh và các đơn vị liên quan tổ chức. Hội thảo có sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, tổ chức tài chính, viện nghiên cứu, hội nghề nghiệp, chủ đầu tư, kiến trúc sư, tổng thầu và doanh nghiệp, tập trung trao đổi về các giải pháp kỹ thuật, tài chính và tổ chức triển khai nhà ở xã hội theo hướng tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải.

Không biến mục tiêu xanh thành gánh nặng chi phí

Phát biểu tại hội thảo, ông Hà Quang Hưng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý nhà và thị trường bất động sản – Bộ Xây dựng, cho rằng phát triển nhà ở xã hội cần được đặt trong tổng thể xây dựng thị trường bất động sản lành mạnh, bền vững.

Cùng với tăng nguồn cung và nâng cao chất lượng nhà ở xã hội, yêu cầu tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải cần được lồng ghép ngay từ quá trình chuẩn bị, thiết kế và triển khai dự án, thay vì xem đây là yêu cầu bổ sung.

Tại Bắc Ninh, địa phương được giao chỉ tiêu khoảng 147.200 căn nhà ở xã hội, trong đó giai đoạn 2025–2030 khoảng 135.002 căn. Toàn tỉnh hiện có 128 dự án, quy mô khoảng 140.690 căn; 33 dự án đã hoàn thành và 95 dự án đang triển khai.

Theo ông Nguyễn Quốc Ân, Phó Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Bắc Ninh, hiệu quả phát triển nhà ở xã hội không chỉ được đánh giá bằng số căn hộ hoàn thành. Khả năng tiếp cận của người dân, chất lượng công trình, chi phí sử dụng hợp lý và môi trường sống an toàn, lành mạnh cũng cần được xem là những yêu cầu cốt lõi.

Do đó, các giải pháp phát thải thấp cần phù hợp điều kiện thực tế, có khả năng đo lường và từng bước nhân rộng, đồng thời không tạo thêm áp lực đáng kể về chi phí đối với dự án và người mua nhà.

Giảm phát thải phải bắt đầu từ thiết kế

Theo ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng – Bộ Xây dựng, mục tiêu phát thải các-bon thấp cần được lượng hóa bằng dữ liệu và tích hợp xuyên suốt vòng đời công trình, từ chuẩn bị dự án, thiết kế, thi công đến vận hành.

Bộ Xây dựng đang giao các đơn vị triển khai nhiệm vụ liên quan đến xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn và hướng dẫn thiết kế, với kế hoạch ban hành trong giai đoạn 2026–2027. Đây là cơ sở để từng bước hình thành phương pháp tiếp cận thống nhất đối với nhà ở xã hội phát thải thấp.

TS. Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng – Bộ Xây dựng, nhấn mạnh giảm phát thải không nên được hiểu là bổ sung một “gói công nghệ xanh” sau khi công trình đã được thiết kế. Mục tiêu này cần được tính toán từ quy hoạch, tổ chức không gian, lựa chọn vật liệu, thiết bị đến phương án vận hành.

Ở góc độ kiến trúc, KTS. Đỗ Xuân Thủy, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Bắc Ninh, cho rằng giảm phát thải cần gắn với bài toán kinh tế. Những yếu tố như hướng nhà, kiểm soát diện tích kính, che nắng, tăng thông gió và chiếu sáng tự nhiên, bố trí cây xanh hay lựa chọn vật liệu bền, dễ bảo trì đều có thể tác động đến chi phí đầu tư và vận hành.

Cách tiếp cận này cho thấy thiết kế có thể quyết định đáng kể hiệu quả năng lượng của công trình. Khi được tính toán từ đầu, một số giải pháp xanh không nhất thiết làm tăng đáng kể suất đầu tư, trong khi có thể giúp giảm chi phí sử dụng trong quá trình vận hành.

43 giải pháp hướng tới khả năng nhân rộng

Một trong những nội dung đáng chú ý tại hội thảo là nhóm 43 giải pháp kỹ thuật do Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng nghiên cứu, trải rộng từ quy hoạch, kiến trúc, kết cấu, cơ điện đến vận hành.

Theo ThS. Trần Phương, Trưởng Phòng Công trình xanh và Tiết kiệm năng lượng, các giải pháp được phân thành nhóm không làm tăng suất đầu tư và nhóm có mức tăng suất đầu tư dưới 2%. Cách tiếp cận này giúp chủ đầu tư, tư vấn thiết kế và tổng thầu có cơ sở lựa chọn giải pháp phù hợp với từng dự án.

Bên cạnh giải pháp thiết kế, các chuyên gia công trình xanh của IFC và Trung tâm Năng lượng ASEAN chia sẻ về khả năng tiếp cận nguồn vốn ưu đãi xanh và kinh nghiệm triển khai công trình tiết kiệm năng lượng trong khu vực.

Ở cấp độ vật liệu và thiết bị, các giải pháp được giới thiệu tập trung vào giảm các-bon hàm chứa, tối ưu sử dụng vật liệu, hạn chế chất thải xây dựng, cách nhiệt, chống nóng, tiết kiệm năng lượng và cải thiện chất lượng không khí trong nhà.

Tại hội thảo, mô hình nhà mẫu tỷ lệ 1:1 cũng được giới thiệu, tích hợp các giải pháp như mô-đun nhà vệ sinh lắp sẵn, tường nhẹ, sơn phản xạ chống nóng, vật liệu cách nhiệt và hệ thống quạt, điều hòa tiết kiệm năng lượng.

Điểm đáng chú ý là các giải pháp được đặt trong một tổng thể, hướng tới yêu cầu vừa bảo đảm công năng, tiện nghi, vừa kiểm soát chi phí đầu tư và vận hành. Đây cũng là cơ sở để đánh giá tính khả thi trước khi áp dụng rộng rãi.

Từ các trao đổi tại hội thảo, nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp được nhìn nhận không phải là câu chuyện chạy theo công nghệ đắt tiền, mà bắt đầu từ việc lựa chọn đúng giải pháp ngay trong thiết kế. Khi hiệu quả môi trường được đặt cùng bài toán chi phí, chất lượng và khả năng vận hành, những mô hình phù hợp có thể được kiểm chứng và từng bước nhân rộng tại các dự án nhà ở xã hội.