Doanh nghiệp Việt “xoay trục” trước bão Trung Đông

Hội thảo "Chiến tranh - Khủng hoảng hay cơ hội cho người xuất khẩu?" diễn ra chiều 13/3 đã trở thành diễn đàn để các doanh nghiệp thực chiến chia sẻ góc nhìn toàn cảnh về những gì đang xảy ra trên thị trường.

Nút thắt logistics và bài toán chi phí

Xung đột Trung Đông đang gây ra ba lớp áp lực đồng thời lên doanh nghiệp: biến động giá năng lượng, gián đoạn logistics và rủi ro tỷ giá. Trong đó, gián đoạn hàng hải là mối lo trực tiếp và cấp bách nhất. Tuyến vận tải qua kênh đào Suez - huyết mạch kết nối châu Á với châu Âu - bị ảnh hưởng nghiêm trọng, buộc nhiều hãng tàu phải vòng qua mũi Nam Phi.

Thời gian giao hàng từ Việt Nam sang châu Âu có thể tăng thêm 20 đến 25 ngày, đẩy hành trình từ khoảng 25 ngày lên gần 50 ngày, trong khi chi phí cước tàu đã cao gấp hai đến ba lần so với bình thường do rủi ro chiến tranh và chi phí nhiên liệu phát sinh.

Ông Nguyễn Tuấn Việt, Tổng Giám đốc VIETGO - đơn vị chuyên tư vấn xuất nhập khẩu - chỉ ra rằng không phải mọi doanh nghiệp đều cần hoảng loạn trước những thông tin về cước tàu tăng vọt: "Giá vận tải không phải lúc nào cũng tăng theo một chiều. Doanh nghiệp hoàn toàn có thể đàm phán với các hãng tàu hoặc các đại lý logistics để đạt được mức giá phù hợp. Vấn đề nằm ở việc doanh nghiệp có chủ động làm việc, trao đổi và đàm phán với các đối tác hay không".

Thực tế, nhiều doanh nghiệp lo ngại rủi ro nên tạm thời chưa đưa hàng lên tàu, khiến lượng hàng trên mỗi chuyến giảm xuống còn khoảng 600 đến 700 container so với mức 1.000 container trước đây, tạo điều kiện để đàm phán lại mức cước với các đại lý logistics.

Ông Trần Bình Minh, Giám đốc Công ty TNHH Dawnsky, chia sẻ cách doanh nghiệp đang ứng phó với hàng hóa đang trên đường vận chuyển: khi tàu phải quá cảnh tại Ấn Độ hoặc các cảng trung gian, thay vì ngồi chờ, doanh nghiệp chủ động phân loại hàng, chuyển tải sang chuyến khác hoặc bán trước tại thị trường trung gian nếu hàng có nguy cơ hư hỏng.

Về chi phí, ông Minh cho biết mức điều chỉnh giữa các hãng tàu không đồng nhất: có hãng áp thêm phụ phí rủi ro khoảng 2.000 USD, nhưng cũng có hãng chỉ điều chỉnh cước vận tải tăng khoảng 200 đến 300 USD mà không áp thêm bất kỳ khoản phụ phí nào.

Ông Nguyễn Tiến Đạt, Giám đốc Công ty TNHH Victory980, nhìn tình hình từ góc độ chu kỳ thị trường và đưa ra lời khuyên thực tế: "Trong giai đoạn này doanh nghiệp cần theo dõi sát diễn biến giá cước và tìm các tuyến tàu phù hợp với đơn hàng của mình. Việc tăng cước do chiến tranh hay biến động thị trường không phải trở ngại không thể vượt qua và cũng khó kéo dài trong thời gian dài".

Khi cánh cửa này khép, cánh cửa khác mở

Nghịch lý đáng chú ý là trong lúc nhiều doanh nghiệp đang bàn về rủi ro, một số khác lại đang ghi nhận đơn hàng tăng đột biến. Ông Trần Bình Minh cho biết lượng đơn hàng nông sản chuẩn bị cho xuất khẩu đã tăng gấp khoảng 10 lần so với trước xung đột, đặc biệt từ các thị trường Trung Đông và châu Âu.

Nguyên nhân bắt nguồn từ khoảng trống cung ứng đang mở ra: trước đây, Iran và Israel là những nhà cung cấp nông sản sạch lớn cho châu Âu nhờ khoảng cách địa lý gần. Khi xung đột xảy ra, chuỗi cung ứng bị ảnh hưởng, dẫn đến tình trạng thiếu hụt nguồn cung tại một số thị trường châu Âu - và Việt Nam đang ở vị trí có thể lấp đầy khoảng trống đó.

Bà Huỳnh Thị Ngọc Hạnh, Giám đốc Công ty TNHH Miss Cara, xác nhận bức tranh tích cực này từ góc độ doanh nghiệp đang hoạt động thực tế: "Nếu biết nắm bắt cơ hội, lúc này chính là thời điểm để các doanh nghiệp Việt Nam tái định vị và gia tăng các đơn hàng. Trong tuần qua, chúng tôi vẫn có những container hàng trái cây tươi được xuất đi đều. Khi nhu cầu từ thị trường cao thì bên dịch vụ vẫn có cách để đáp ứng".

Không chỉ nông sản, nhu cầu đối với một số ngành như dệt may, nhựa, đồ nội ngoại thất, giày dép cũng có xu hướng tăng khi nguồn cung truyền thống bị gián đoạn, và các vật liệu xây dựng như xi măng, gỗ, tôn, gạch được dự báo sẽ tăng nhu cầu nếu hoạt động tái thiết sau xung đột diễn ra.

Lợi thế nền tảng và tầm nhìn trung hạn

Ông Hà Quang Vũ, đại diện Công ty Xuất nhập khẩu Hà Quang, dẫn ra một chuỗi tiền lệ lịch sử để làm nền cho nhận định của mình: xung đột Nga - Ukraine dù kéo dài, ngành gỗ Việt Nam vẫn phục hồi tốt khi nhu cầu tái thiết tăng mạnh; căng thẳng Biển Đỏ năm 2024 không làm gián đoạn đà xuất khẩu; và ngay cả khi chính sách thuế Mỹ thay đổi trong năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này vẫn tăng trưởng tích cực.

"Có người nhìn vào biến động sẽ thấy khó khăn, nhưng với những doanh nghiệp xuất khẩu biết thích ứng, đó lại là cơ hội để tìm kiếm thị trường mới và gia tăng đơn hàng", ông Vũ nhận định, đồng thời nhấn mạnh lợi thế nền tảng của Việt Nam: "Việt Nam đã ký kết nhiều FTA với châu Âu, khu vực châu Á và Trung Đông, trong đó có các thỏa thuận thương mại với Israel và nhiều đối tác khác, tạo điều kiện thuận lợi để hàng hóa Việt Nam tiếp cận sâu hơn vào thị trường quốc tế".

Dự báo về triển vọng trung hạn, ông Vũ cho rằng sau chu kỳ xung đột tại Trung Đông, nhu cầu nhập khẩu hàng hóa có thể tăng mạnh từ giữa năm 2026, đặc biệt với các mặt hàng phục vụ tiêu dùng và tái thiết - đây là cửa sổ cơ hội mà doanh nghiệp nào chuẩn bị hàng và thị trường sớm sẽ có lợi thế cạnh tranh đáng kể.

Ông Nguyễn Tiến Đạt đúc kết tinh thần chung của hội thảo bằng một nhận xét có chiều sâu chiến lược: "Giai đoạn hiện nay có thể xem là thời điểm chuỗi cung ứng đang tái cấu trúc giữa người mua và người bán. Quá trình này cũng sẽ sàng lọc các doanh nghiệp thương mại, đặc biệt là những đơn vị có kinh nghiệm, kỹ năng đàm phán và khả năng nắm bắt thông tin thị trường để thích ứng với biến động".

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng dễ tổn thương trước các yếu tố địa chính trị, năng lực quản trị rủi ro không còn là lợi thế mà đã trở thành điều kiện tồn tại. Hiểu rõ các điều khoản vận tải quốc tế, nắm vững nguyên tắc bảo hiểm hàng hóa, xây dựng kịch bản ứng phó và duy trì đối thoại chủ động với đối tác logistics - đó là bộ công cụ tối thiểu mà bất kỳ doanh nghiệp xuất nhập khẩu nào cũng cần trang bị, không phải đợi đến khi khủng hoảng ập đến mới bắt đầu tìm kiếm lối thoát.