Tăng trưởng xanh: Con đường xác lập mô hình tăng trưởng mới cho Việt Nam
Mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên, năng lượng hóa thạch và lao động chi phí thấp đang dần tới hạn, trong khi thị trường toàn cầu ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn phát thải và phát triển bền vững. Theo PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, xanh hóa vì thế không chỉ là yêu cầu môi trường mà là con đường để Việt Nam tái định vị năng lực cạnh tranh và xây dựng nền tảng phát triển dài hạn.
Chia sẻ tại Diễn đàn “Tận dụng nguồn lực thúc đẩy tăng trưởng xanh 2026” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức mới đây tại Hà Nội, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn cho rằng những lợi thế từng giúp kinh tế Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều năm qua đang bộc lộ giới hạn rõ rệt. Việc phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, tiêu hao năng lượng lớn và nhân công giá rẻ không còn tạo ra ưu thế bền vững, trong khi lại làm gia tăng rủi ro về chi phí và khả năng thích ứng.
Theo ông Tuấn, sức ép chuyển đổi đến mạnh hơn từ sự thay đổi của thị trường quốc tế khi các nhà nhập khẩu ngày càng quan tâm tới dấu chân carbon, trách nhiệm môi trường và tính minh bạch trong chuỗi cung ứng. Hàng hóa không đáp ứng tiêu chí xanh sẽ đứng trước nguy cơ thu hẹp đơn hàng, mất lợi thế cạnh tranh, thậm chí bị loại khỏi những thị trường xuất khẩu lớn.
“Tăng trưởng xanh thực chất là quá trình tái cấu trúc cách thức tạo ra giá trị của nền kinh tế, chuyển từ mô hình dựa vào khai thác tài nguyên sang dựa trên hiệu quả, công nghệ và đổi mới sáng tạo”, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn nhấn mạnh.
Để hình thành nền tảng phát triển mới, Việt Nam cần thúc đẩy đồng bộ bốn kênh gồm đầu tư vào năng lượng và hạ tầng xanh, nâng cấp công nghiệp theo hướng ít phát thải, mở rộng tài chính xanh và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế trước biến đổi khí hậu. Điểm chung của các kênh này là đều phải đặt trên nền tảng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nhằm tạo ra năng suất cao hơn cho doanh nghiệp và toàn nền kinh tế.
Tuy nhiên, quá trình xanh hóa hiện chưa diễn ra như kỳ vọng do vẫn tồn tại hàng loạt điểm nghẽn. Thể chế và chính sách hỗ trợ còn thiếu đồng bộ; thủ tục tiếp cận tín dụng xanh, trái phiếu xanh còn phức tạp; trong khi doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa đủ nguồn lực để đầu tư công nghệ sạch. Bên cạnh đó, năng lực công nghệ trong nước còn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu, còn nhận thức của không ít doanh nghiệp vẫn dừng ở việc coi chuyển đổi xanh là khoản chi phí phát sinh thay vì một khoản đầu tư chiến lược.
Từ thực tế này, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn cho rằng cần hình thành một hệ sinh thái chuyển đổi đồng bộ với sự tham gia của Nhà nước, thị trường, doanh nghiệp và cộng đồng. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò hoàn thiện thể chế và khơi thông nguồn lực; thị trường dẫn dắt phân bổ vốn thông qua các công cụ tài chính và định giá carbon; doanh nghiệp là trung tâm đổi mới công nghệ; còn cộng đồng tạo áp lực tiêu dùng xanh lên hoạt động sản xuất.
Theo các chuyên gia, giai đoạn 2026-2035 sẽ là thời kỳ bản lề để Việt Nam chuyển từ mô hình tăng trưởng cũ sang mô hình phát triển dựa trên hiệu quả, công nghệ và tính bền vững, qua đó củng cố năng lực cạnh tranh trong dài hạn.
