Sửa Nghị định 50: Bước đi chiến lược để tối ưu hóa "bộ đệm" dự trữ quốc gia

Từ đỉnh lịch sử đến bộ đệm vĩ mô linh hoạt

Nhìn lại chặng đường hơn 10 năm qua, Nghị định 50 ban hành năm 2014 đã tạo dựng một hành lang pháp lý nền tảng, giúp chuẩn hóa các nghiệp vụ quản lý dự trữ ngoại hối theo thông lệ quốc tế.

Nhờ khung pháp lý này, trong những giai đoạn thị trường thuận lợi, Ngân hàng Nhà nước đã tích cực mua vào ngoại tệ để tích lũy, xây dựng một "bộ đệm" chiến lược vững chắc. Quy mô dự trữ ngoại hối toàn quốc nhờ đó đã ghi nhận bước tăng trưởng vượt bậc, từ mức 34,3 tỷ USD vào cuối năm 2014 lên đạt đỉnh lịch sử hơn 111,8 tỷ USD vào tháng 1/2022.

Tuy nhiên, từ sau cột mốc lịch sử đó, thị trường tài chính toàn cầu bước vào giai đoạn biến động mạnh. Chu kỳ thắt chặt tiền tệ gay gắt của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) kéo dài từ năm 2022 đến cuối năm 2024, đi kèm với các rủi ro địa chính trị, xung đột thương mại và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu đã tạo áp lực rất lớn lên tỷ giá trong nước.

Để bình ổn thị trường vĩ mô và kiểm soát lạm phát, Ngân hàng Nhà nước đã phải linh hoạt sử dụng các công cụ điều tiết, khiến quy mô dự trữ ngoại hối có xu hướng giảm nhẹ. Cụ thể, cuối năm 2022, con số này lùi về mức 86,7 tỷ USD và tính đến ngày 18/6/2026, quy mô dự trữ ngoại hối nhà nước đang được duy trì ổn định ở mức gần 87,6 tỷ USD.

Thay đổi tư duy hạch toán

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất tại dự thảo lần này là việc Ngân hàng Nhà nước đề xuất điều chỉnh nguyên tắc sinh lời đối với hoạt động đầu tư vàng trong dự trữ ngoại hối chính thức.

Theo quy định hiện hành, toàn bộ danh mục dự trữ phải đảm bảo nguyên tắc sinh lời, tức là có chênh lệch dương giữa thu nhập và chi phí trong năm tài khóa. Tuy nhiên, ban soạn thảo nhìn nhận quy định này đối với vàng là không hợp lý và thiếu tính khả thi.

Bản chất việc các ngân hàng trung ương nắm giữ vàng không nhằm mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận thương mại, mà cốt lõi là để dự phòng chiến lược, đa dạng hóa tài sản, phòng ngừa rủi ro tài chính và bảo vệ giá trị đồng nội tệ trong các tình huống khẩn cấp quốc gia.

Hơn nữa, vàng là loại tài sản đặc thù không đem lại lợi tức định kỳ như trái phiếu, giá trị của nó chỉ được phản ánh qua việc đánh giá lại theo thị trường hoặc khi thực hiện giao dịch tất toán. Do đó, dự thảo mới đề xuất loại trừ hoàn toàn thu nhập và chi phí liên quan đến hoạt động đầu tư vàng khi tính toán hiệu quả sinh lời tổng thể của dự trữ ngoại hối.

Để nâng cao năng lực ứng phó trước các cú sốc thị trường, Ngân hàng Nhà nước đề xuất bổ sung nghiệp vụ "quyền chọn" ngoại tệ và vàng vào các hình thức can thiệp hợp pháp. Việc đa dạng hóa danh mục công cụ — bên cạnh các nghiệp vụ mua bán giao ngay, kỳ hạn hay hoán đổi hiện tại — sẽ giúp cơ quan quản lý có thêm dư địa điều hành linh hoạt, tối ưu hóa hiệu quả can thiệp thị trường tùy theo từng bối cảnh cụ thể.

Đồng thời, dự thảo cũng hướng tới việc cắt giảm các thủ tục hành chính mang tính "trói buộc" bằng cách bốc dỡ quy định Ngân hàng Nhà nước phải xây dựng sẵn một cơ chế can thiệp thị trường cố định cho từng thời kỳ. Ban soạn thảo giải trình rằng, can thiệp thị trường bản chất là hoạt động ứng phó khẩn cấp để bình ổn khi xuất hiện dấu hiệu bất ổn hoặc cú sốc bất ngờ. Nếu thiết lập một khung cơ chế định sẵn sẽ gây ra sự cứng nhắc, mất đi tính kịp thời khi thị trường biến động nhanh.

Thay vào đó, cơ chế mới sẽ giao quyền cho Thống đốc Ngân hàng Nhà nước chủ động quyết định phương án can thiệp dựa trên 4 căn cứ cốt lõi bao gồm mục tiêu chính sách tiền tệ quốc gia, diễn biến thực tế của thị trường ngoại tệ, tình hình thị trường vàng và trạng thái thanh khoản đồng Việt Nam trên thị trường trong nước.

Khơi thông dòng chảy ngoại tệ giữa Ngân sách và Dự trữ quốc gia

Dự thảo Nghị định mới cũng tập trung xử lý một nút thắt thực tế lớn phát sinh từ sự thay đổi cấu trúc dòng vốn quốc gia. Trong giai đoạn trước, nguồn thu ngoại tệ của Ngân sách Nhà nước thường thặng dư so với nhu cầu chi, dẫn đến việc Bộ Tài chính thường xuyên bán lại ngoại tệ cho Ngân hàng Nhà nước.

Ngược lại, những năm gần đây, nguồn thu ngoại tệ từ ngân sách đôi khi không đủ đáp ứng các khoản chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển hoặc trả nợ nước ngoài của Chính phủ, buộc Bộ Tài chính phải chủ động cân đối mua lại ngoại tệ từ hệ thống ngân hàng thương mại hoặc Ngân hàng Nhà nước.

Để làm rõ dòng chảy này, dự thảo quy định cụ thể quy trình phối hợp: Hàng năm, Bộ Tài chính sẽ trình Thủ tướng phê duyệt hạn mức ngoại tệ được phép giữ lại để phục vụ nhu cầu chi ngân sách. Số ngoại tệ vượt hạn mức bắt buộc phải bán cho Ngân hàng Nhà nước để làm giàu thêm kho dự trữ quốc gia.

Ngược lại, khi Ngân sách rơi vào trạng thái thiếu hụt ngoại tệ và không thể tự cân đối trên thị trường thứ cấp, Bộ Tài chính sẽ phối hợp chặt chẽ với Ngân hàng Nhà nước để được bán cung ứng ngoại tệ trực tiếp từ nguồn dự trữ, đảm bảo tính an ninh và thông suốt cho các nghĩa vụ thanh toán quốc tế của quốc gia.

Ngoài ra, nhằm bảo vệ an toàn hệ thống, Ngân hàng Nhà nước cũng đề xuất bổ sung hành lang pháp lý cho các giao dịch ngoại tệ đặc biệt giữa dự trữ ngoại hối chính thức với các tổ chức tín dụng trong trường hợp các đơn vị này bị rơi vào tình trạng rút tiền hàng loạt, qua đó tăng cường năng lực cứu trợ thanh khoản khẩn cấp khi hệ thống gặp rủi ro cục bộ.