Sơn mài Việt: Tiếp nối truyền thống, mở rộng ngôn ngữ sáng tạo

Diễn ra từ ngày 30/10 đến 4/11/2026 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội), triển lãm “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” do Nguyên Lacquer tổ chức giới thiệu tác phẩm của tám họa sĩ: Nguyễn Văn Bảng, Nguyễn Thị Tiến, Nguyễn Đình Văn, Lily Lai, Bùi Thị Mừng, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo. Triển lãm mở cửa tự do từ 8h30 đến 17h hằng ngày.

Các tác phẩm khai thác nhiều đề tài, từ phong cảnh, hoa, tĩnh vật, chân dung đến hình tượng Phật giáo và những chiêm nghiệm về đời sống nội tâm. Trên nền chất liệu sơn ta, mỗi họa sĩ có cách lựa chọn đề tài, phối màu và tổ chức hình mảng riêng. Bên cạnh những gam màu quen thuộc của sơn mài truyền thống như đỏ son, đen, nâu cánh gián cùng ánh vàng, bạc, các tác phẩm còn có những tìm tòi với sắc xanh, tím, cam, hồng, kết hợp cách xử lý bề mặt và vật liệu khác nhau.

Đáng chú ý, bên cạnh các tác phẩm hoàn chỉnh, triển lãm còn bố trí khu vực trưng bày mẫu sơn mài qua những công đoạn chế tác. Khách tham quan có thể quan sát quá trình tạo lớp sơn, mài và hoàn thiện bề mặt tranh, qua đó hiểu thêm đặc tính của sơn ta cũng như sự công phu trong quá trình sáng tác.

Nguyên hình thành từ sự kết nối của những người cùng quan tâm đến sơn mài truyền thống. Đây là không gian để các họa sĩ làm việc, trao đổi kỹ thuật, góp ý tác phẩm và chia sẻ kinh nghiệm. Tuy nhiên, sự gắn kết không đồng nghĩa với việc xây dựng một phong cách hay chủ đề sáng tác chung. Mỗi người vẫn phát triển theo mối quan tâm, trải nghiệm và cá tính nghệ thuật riêng.

Điều đó thể hiện qua các tác phẩm tại triển lãm. Họa sĩ Nguyễn Văn Bảng giới thiệu những sáng tác theo hướng trừu tượng, bán trừu tượng, lấy cảm hứng từ phong cảnh và những liên tưởng trong đời sống. “Buổi sáng ở bản Sin Suối Hồ” bắt nguồn từ chuyến đi thực tế tại một bản vùng cao; “Những mảnh ghép” gợi suy ngẫm về các thành tố của đời sống, trong khi “Nếp gấp” khai thác hình ảnh giấy hoặc vải gấp lại.

Với hơn 45 năm gắn bó với sơn mài, họa sĩ Nguyễn Thị Tiến tiếp tục theo đuổi đề tài phong cảnh, hoa và tĩnh vật qua ba tác phẩm “Phong cảnh Yên Châu” (2019), “Sen trắng” (2023) và “Xuân” (2024). Trong khi đó, thiên nhiên với hình ảnh cây cối, động vật và cảnh vật gần gũi là nguồn cảm hứng xuyên suốt trong sáng tác của họa sĩ Nguyễn Đình Văn. Họa sĩ Lily Lai quan tâm đến người phụ nữ, tình mẫu tử và đời sống nội tâm; còn họa sĩ Bùi Thị Mừng tìm cảm hứng từ Phật giáo, hoa sen và cảnh sắc đồng quê, gửi gắm những suy ngẫm về từ bi, trí tuệ và sự an lạc.

Sự đa dạng trong đề tài cho thấy khả năng biểu đạt phong phú của cùng một chất liệu. Với các họa sĩ tại Nguyên, sơn mài còn là lựa chọn một nhịp làm việc chậm rãi, đòi hỏi sự tập trung và kiên nhẫn. Quá trình sáng tác tạo khoảng lặng để người vẽ đối diện với cảm xúc, suy nghĩ của mình và chuyển hóa những trải nghiệm riêng thành hình ảnh nghệ thuật.

Sức hấp dẫn của sơn mài trước hết đến từ đặc tính của chất liệu. Sơn ta được chiết xuất từ nhựa cây sơn tự nhiên (Rhus succedanea), chủ yếu trồng tại Phú Thọ, có độ bám dính cao, dẻo dai và khả năng chống thấm nước. Đặc biệt, sơn ta khô trong môi trường có độ ẩm cao. Khi được phủ thành nhiều lớp, kết hợp với son đỏ, vàng, bạc, vỏ trứng hay vỏ trai, rồi mài và xử lý bề mặt, những lớp màu và chi tiết ẩn bên dưới dần hiện ra, tạo chiều sâu và khả năng bắt sáng đặc trưng của tranh sơn mài Việt Nam.

Quá trình chế tác đòi hỏi người họa sĩ tính toán kỹ thuật, kiểm soát vật liệu nhưng cũng phải ứng biến trước những biến chuyển khó dự đoán của chất liệu. Chia sẻ về điều này, họa sĩ Lily Lai nói: “Tôi muốn làm chủ chất liệu, nhưng không muốn tước đi sự bí ẩn của nó”. Theo chị, sự bất ngờ trong quá trình mài không đồng nghĩa với việc phó mặc tác phẩm cho ngẫu nhiên. Người vẽ vẫn cần tư duy tạo hình và kinh nghiệm để nhận ra hiệu quả phù hợp, quyết định chi tiết nào nên giữ lại hoặc tiếp tục xử lý.

Họa sĩ Nguyễn Văn Bảng cho rằng sơn mài là chất liệu bản địa quý giá, còn nhiều dư địa để các thế hệ họa sĩ tiếp tục tìm tòi. Theo ông, kế thừa kỹ thuật truyền thống cần đi cùng tư duy mới và những cách tiếp cận sáng tạo, thay vì lặp lại nguyên vẹn phương thức của thế hệ trước.

Qua “Nguyên - Lãng du cùng Sơn”, sơn mài hiện lên không chỉ như một chất liệu mang giá trị truyền thống mà còn là không gian cho những tìm kiếm nghệ thuật mới. Sự khác biệt trong đề tài, màu sắc và cách xử lý vật liệu cho thấy sức sống của sơn mài phụ thuộc vào khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ, cũng như cách mỗi thế hệ tiếp nhận và làm giàu thêm ngôn ngữ hội họa từ chất liệu lâu đời này.