Kiến tạo hệ sinh thái liên kết, nâng sức cạnh tranh doanh nghiệp Việt

Phát biểu tại tọa đàm "Kiến tạo hệ sinh thái phát triển bền vững" do Hội đồng Doanh nghiệp vì sự Phát triển bền vững Việt Nam (VBCSD-VCCI) tổ chức ngày 6/8 tại Nhà máy Bông Sen (Hưng Yên), ông Nguyễn Hoa Cương, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cho rằng rào cản lớn nhất trong triển khai các chủ trương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và thu hút FDI chất lượng cao không nằm ở việc ban hành chính sách mà trước hết là nhận thức của các cấp từ hoạch định đến thực thi.

Từ yêu cầu nâng cao chất lượng thực thi chính sách, các diễn giả tại tọa đàm cùng nhấn mạnh vai trò của hệ sinh thái liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nhà trường để nâng cao chất lượng dòng vốn FDI, đồng thời tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.

Thể chế chỉ phát huy hiệu quả khi tạo được hệ sinh thái kết nối

Theo ông Nguyễn Hoa Cương, điểm chung của các chủ trương lớn về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo cũng như thu hút FDI chất lượng cao là đều đặt nâng cao nhận thức lên hàng đầu. Không chỉ các cơ quan hoạch định chính sách mà cả bộ máy thực thi, chính quyền địa phương và doanh nghiệp đều phải hiểu rõ mục tiêu, vai trò cũng như trách nhiệm của mình trong quá trình triển khai.

Ông nhấn mạnh, cùng với thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực là ba trụ cột quyết định khả năng hiện thực hóa chính sách. Song song với đó, nguồn nhân lực vẫn là yếu tố "then chốt của then chốt", quyết định chất lượng xây dựng và triển khai chính sách.

Ông Nguyễn Quang Vinh, Phó Chủ tịch VCCI, Chủ tịch VBCSD, cho rằng mục tiêu phát triển không chỉ là thu hút thêm vốn đầu tư nước ngoài mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng dòng vốn và khả năng lan tỏa tới doanh nghiệp trong nước. Ông nhắc lại mục tiêu đến năm 2030 có 10.000 doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng tại Việt Nam, trong đó có 500 doanh nghiệp tham gia trực tiếp ở chuỗi cung ứng cấp một. Theo ông, để đạt mục tiêu này, việc thu hút FDI cần chuyển từ coi trọng số lượng dự án sang chú trọng chất lượng, khả năng chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và kết nối với doanh nghiệp trong nước.

Ông cho rằng, dù nhiều doanh nghiệp FDI đã hiện diện tại Việt Nam, việc chuyển giao công nghệ, chia sẻ kinh nghiệm quản trị và hỗ trợ doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu vẫn chưa đạt như kỳ vọng.

Ông Vinh gọi chất lượng nguồn nhân lực là một "điểm đau" của nền kinh tế. Theo ông, nếu không có đội ngũ đủ năng lực quản trị và triển khai những lĩnh vực công nghệ mới như AI, bán dẫn, việc đặt ra các mục tiêu về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ khó tạo ra kết quả thực chất.

PGS.TS Bùi Trung Thành cho biết ý tưởng về một trung tâm đổi mới sáng tạo của tỉnh đang được định hướng theo mô hình "Innovation Park", đóng vai trò trung gian kết nối các bên thay vì chỉ tập trung vào sản xuất hoặc khởi nghiệp đơn thuần.

Liên kết ba nhà tạo giá trị lan tỏa

Chia sẻ từ thực tiễn hoạt động của Nestlé tại Việt Nam, ông Binu Jacob, Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam, Đồng Chủ tịch VBCSD, cho rằng doanh nghiệp FDI cần thay đổi cách tiếp cận khi đầu tư, không chỉ nhìn Việt Nam từ góc độ tài chính hay ưu đãi đầu tư mà phải xác định chiến lược phát triển dài hạn dựa trên nguyên tắc tạo ra giá trị chung cho doanh nghiệp, cộng đồng và địa phương.

Theo ông, trước đây nhiều doanh nghiệp FDI thường quyết định đầu tư dựa trên những câu hỏi như "đầu tư bao nhiêu vốn", "tạo bao nhiêu việc làm" hay "để lại bao nhiêu lợi nhuận". Tuy nhiên, cách tiếp cận đó đang thay đổi theo hướng "Creating Shared Value" (tạo giá trị chung), trong đó doanh nghiệp, cộng đồng, chính quyền địa phương, cơ sở đào tạo và các đối tác trong chuỗi giá trị cùng được hưởng lợi từ quá trình đầu tư. Chính vì thế, địa phương không chỉ là cơ quan quản lý mà cần được xem là một đối tác phát triển lâu dài.

Ông dẫn chứng doanh nghiệp vận tải Tân Mẫn, đối tác của Nestlé từ năm 2013, ban đầu chỉ sở hữu 5 xe tải nhưng hiện đã phát triển lên khoảng 50 xe. Theo ông, sự tăng trưởng này không đơn thuần đến từ việc nhận thêm đơn hàng của Nestlé mà nhờ quá trình tiếp cận các tiêu chuẩn mà doanh nghiệp FDI áp dụng như an toàn lao động, tuân thủ pháp luật, quản trị vận hành và tự động hóa trong logistics. Khi năng lực được nâng lên, doanh nghiệp này đã có thêm nhiều khách hàng FDI khác ngoài Nestlé.

Thêm vào đó, ông Binu Jacob cũng cho rằng trách nhiệm của doanh nghiệp FDI không dừng ở tuyển dụng lao động mà còn phải nâng cao khả năng sẵn sàng việc làm cho sinh viên địa phương thông qua hợp tác với các trường đại học. Những chương trình đào tạo, thực tập và chia sẻ kinh nghiệm giúp sinh viên có thể làm việc tại Nestlé hoặc bất kỳ doanh nghiệp nào khác, qua đó nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của địa phương.

Đồng quan điểm, PGS.TS Bùi Trung Thành, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Hưng Yên, cho rằng trường đại học là một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Bên cạnh đổi mới chương trình đào tạo, các trường cũng phải đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và phối hợp với doanh nghiệp giải quyết các bài toán thực tiễn ngay từ quá trình nghiên cứu và phát triển (R&D).

Nhưng ông Thành cũng cho biết, mức đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của doanh nghiệp Việt Nam hiện chỉ khoảng 0,1%, thấp hơn nhiều so với mức 3-5% ở nhiều quốc gia phát triển. Đây là một trong những nguyên nhân khiến hoạt động nghiên cứu tại các trường đại học chưa có nhiều cơ hội gắn với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Phó Chủ tịch VCCI cho rằng cần thúc đẩy mạnh hơn mô hình hợp tác công - tư trong đào tạo, đồng thời tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp, nhà trường và các cơ sở nghiên cứu nhằm chuẩn bị lực lượng lao động đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo. VCCI đang phối hợp với Trường Quản trị Kinh doanh INSEAD triển khai chương trình đào tạo 10.000 CEO Việt Nam, hướng tới nâng cao năng lực quản trị của đội ngũ doanh nhân trong giai đoạn phát triển mới.

Nếu muốn biến liên kết thành năng lực thực tế, các diễn giả cho rằng việc đối thoại cần được duy trì thường xuyên thay vì chỉ diễn ra tại các sự kiện. Ông Nguyễn Hoa Cương đề xuất duy trì đối thoại hàng tháng để các bên kịp thời nhận diện vướng mắc và chuyển ngay những vấn đề đã thống nhất thành hành động. Trong khi đó, ông Binu Jacob nhấn mạnh mô hình hợp tác nhiều bên (multilateral collaborations), trong đó các chủ thể cùng tham gia và cùng chia sẻ giá trị.

Khi địa phương được nhìn nhận như một đối tác phát triển, doanh nghiệp FDI chủ động chuyển giao công nghệ và kinh nghiệm quản trị, còn nhà trường đào tạo theo nhu cầu thực tiễn của thị trường, sự liên kết sẽ tạo ra giá trị vượt ra ngoài phạm vi một dự án đầu tư. Nâng năng lực của doanh nghiệp trong nước, cải thiện chất lượng nguồn nhân lực và tăng sức chống chịu của chuỗi cung ứng phải được xem là một phần của giá trị mà dòng vốn FDI tạo ra cho nền kinh tế.