Hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường giao dịch hàng hóa

Tiệm cận chuẩn mực quốc tế

Sau gần 20 năm triển khai các quy định về hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa, thị trường tại Việt Nam đã từng bước hình thành, tạo thêm kênh giao dịch cho doanh nghiệp, đặc biệt đối với các ngành hàng nông sản, nguyên liệu và hàng hóa cơ bản. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của thị trường, yêu cầu chuyển đổi số cũng như xu hướng hội nhập với các thị trường quốc tế đã đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện khuôn khổ pháp lý theo hướng đồng bộ, hiện đại và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Được ban hành ngày 1/8/2026, Nghị định số 302/2026/NĐ-CP gồm 5 chương, 42 điều, quy định chi tiết về tổ chức và hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa; điều kiện hoạt động của thương nhân môi giới; hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch trong nước và nước ngoài; các biện pháp quản lý trong trường hợp khẩn cấp cùng nhiều nội dung liên quan.

Theo đó, nghị định không chỉ thay thế các quy định đã bộc lộ nhiều hạn chế trong thực tiễn mà còn tạo nền tảng pháp lý đồng bộ với các chính sách mới, trong đó có Nghị định số 330/2025/NĐ-CP về thành lập và hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa trong Trung tâm tài chính quốc tế.

Một trong những điểm mới đáng chú ý của nghị định là việc lần đầu tiên quy định đầy đủ mô hình Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập, hoạt động tách biệt với Sở giao dịch hàng hóa.

Theo quy định mới, trung tâm này sẽ đảm nhiệm các chức năng thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ và quản trị rủi ro trong toàn bộ quá trình giao dịch. Việc tách riêng chức năng thanh toán khỏi hoạt động vận hành sàn giao dịch được đánh giá là phù hợp với thông lệ của nhiều thị trường phát triển, góp phần giảm thiểu rủi ro hệ thống, nâng cao tính minh bạch và bảo đảm an toàn cho các bên tham gia.

Nghị định cũng quy định rõ cơ chế phối hợp giữa Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ trong quản lý ký quỹ, thanh toán, xử lý sự cố và chia sẻ dữ liệu. Đây được xem là nền tảng để nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro, bảo đảm thị trường vận hành ổn định trong bối cảnh quy mô giao dịch ngày càng mở rộng.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp xuất nhập khẩu và doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu đầu vào có giá biến động mạnh, việc hình thành cơ chế thanh toán bù trừ chuyên nghiệp sẽ góp phần củng cố niềm tin khi tham gia giao dịch, đồng thời nâng cao khả năng sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro về giá.

Thúc đẩy hàng hóa Việt Nam tham gia thị trường

Một điểm mới đáng chú ý khác là quy định về lộ trình niêm yết hàng hóa sản xuất tại Việt Nam như một điều kiện trong quá trình thành lập và duy trì hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa.

Theo cơ quan quản lý, quy định này hướng tới phát huy vai trò của Sở giao dịch hàng hóa trong việc hình thành giá thị trường minh bạch đối với các mặt hàng chủ lực của Việt Nam. Qua đó, doanh nghiệp có thêm công cụ để quản trị rủi ro, chủ động hơn trong xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Trong bối cảnh nhiều ngành hàng như cà phê, hồ tiêu, cao su, gạo hay một số mặt hàng công nghiệp chịu tác động mạnh từ biến động giá quốc tế, việc phát triển thị trường giao dịch hàng hóa trong nước được kỳ vọng sẽ góp phần tăng tính chủ động cho doanh nghiệp, giảm phụ thuộc vào các sàn giao dịch nước ngoài và từng bước nâng cao vị thế của hàng hóa Việt Nam trên thị trường khu vực.

Bên cạnh đó, nghị định tiếp tục bảo đảm tính thống nhất với chủ trương phát triển các trung tâm tài chính quốc tế, mở rộng khả năng kết nối giữa thị trường trong nước với các sở giao dịch hàng hóa quốc tế.

Tăng cường giám sát bằng dữ liệu số

Một trong những nội dung mang dấu ấn chuyển đổi số của nghị định là việc thiết lập cơ chế giám sát thị trường dựa trên dữ liệu điện tử theo thời gian thực.

Theo đó, Sở giao dịch hàng hóa có trách nhiệm kết nối, chia sẻ dữ liệu với Bộ Công Thương, bao gồm các thông tin về quản trị rủi ro, ký quỹ, giới hạn vị thế và biên độ giá. Thông qua hệ thống này, cơ quan quản lý có thể theo dõi diễn biến thị trường liên tục, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường để kịp thời có biện pháp xử lý.

Việc ứng dụng dữ liệu số không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn phù hợp với xu hướng số hóa thị trường tài chính và hàng hóa trên thế giới. Đồng thời, đây cũng là tiền đề để xây dựng môi trường giao dịch minh bạch, hạn chế các hành vi thao túng, đầu cơ hoặc gây mất ổn định thị trường.

Đáng chú ý, nghị định cũng bổ sung thẩm quyền cho Bộ Công Thương áp dụng các biện pháp quản lý trong trường hợp khẩn cấp, bao gồm điều chỉnh giới hạn vị thế và biên độ giá đối với hàng hóa niêm yết tại Việt Nam trên cơ sở dữ liệu giám sát và báo cáo từ Sở giao dịch hàng hóa.

Theo cơ quan quản lý, cơ chế này nhằm bảo đảm an toàn hệ thống, giảm thiểu nguy cơ biến động bất thường có thể ảnh hưởng tới hoạt động của thị trường cũng như lợi ích của các chủ thể tham gia.

Song song với việc tăng cường giám sát, nghị định tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường phân cấp và đơn giản hóa các quy định liên quan đến thành viên Sở giao dịch hàng hóa. Đây được đánh giá là bước đi phù hợp với chủ trương cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước.

Có hiệu lực từ ngày 15/9/2026 và thay thế Nghị định số 158/2006/NĐ-CP cùng Nghị định số 51/2018/NĐ-CP, Nghị định số 302/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đầy đủ hơn cho thị trường mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch. Việc hoàn thiện thể chế không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo nền tảng để thị trường giao dịch hàng hóa phát triển theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và hội nhập, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp chủ động hơn trong quản trị rủi ro giá cả và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.