Giải ngân đầu tư công vượt mốc 500.000 tỷ đồng: Áp lực chặng nước rút và giải pháp bứt phá

Địa phương giữ nhịp tăng trưởng, nhiều bộ ngành vẫn bế tắc

Theo báo cáo từ Bộ Tài chính, nếu không tính 5% kế hoạch vốn đầu tư công ngân sách địa phương thực hiện tiết kiệm để dự kiến đầu tư dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và phần kế hoạch vốn được giao bổ sung trong tháng 8, tỷ lệ giải ngân của cả nước đạt 51,9%.

Trong tổng số vốn đã giải ngân, vốn ngân sách trung ương đạt 140.497,6 tỷ đồng, tương đương 37,7% kế hoạch; vốn ngân sách địa phương đạt 369.059,9 tỷ đồng, tương đương 55,5% kế hoạch. Chênh lệch này cho thấy giải ngân ở địa phương tiếp tục là động lực quan trọng của kết quả chung, trong khi nhiều dự án sử dụng vốn ngân sách trung ương vẫn cần được thúc đẩy mạnh hơn trong chặng cuối năm.

Có 9 bộ, cơ quan trung ương và 20 địa phương có tỷ lệ giải ngân cao hơn mức bình quân chung của cả nước. Trong số đó có nhiều đơn vị vừa đạt tiến độ tốt, vừa giải ngân khối lượng vốn lớn. Cụ thể, Bộ Quốc phòng đã giải ngân khoảng 31,7 nghìn tỷ đồng; Bộ Công an giải ngân khoảng 29,8 nghìn tỷ đồng. Ở địa phương, Hà Nội tiếp tục dẫn đầu về giá trị giải ngân với khoảng 91,3 nghìn tỷ đồng; tiếp đến là TP.Hồ Chí Minh với khoảng 77,4 nghìn tỷ đồng. Một số địa phương khác cũng giải ngân khối lượng lớn như Hải Phòng 21,9 nghìn tỷ đồng; Hưng Yên 19,3 nghìn tỷ đồng, Tây Ninh 18,4 nghìn tỷ đồng và Đồng Nai 16,7 nghìn tỷ đồng.

Tuy nhiên, vẫn còn 24 bộ, cơ quan trung ương và 14 địa phương có tỷ lệ giải ngân dưới mức bình quân chung của cả nước. Trong đó, 6 bộ, cơ quan trung ương có tỷ lệ giải ngân dưới 10% hoặc chưa giải ngân.

Theo Bộ Tài chính, khó khăn lớn đang tác động đến tiến độ giải ngân là tình trạng thiếu hụt và biến động giá nguyên vật liệu xây dựng. Nguồn cung đá, cát xây dựng và một số vật liệu khác tại nhiều khu vực vẫn khan hiếm, ảnh hưởng đến khả năng tổ chức thi công của các nhà thầu. Trong khi đó, giá nhiều loại nguyên vật liệu và nhiên liệu tăng so với thời điểm mời thầu khiến một số chủ đầu tư phải điều chỉnh, đàm phán lại hợp đồng, phát sinh thêm thủ tục và kéo dài thời gian thực hiện.

Đặc biệt, công tác giải phóng mặt bằng vẫn là trở ngại lớn nhất. Vướng mắc không chỉ nằm ở việc xác định giá đất và nguồn gốc đất mà còn liên quan đến thay đổi chính sách bồi thường, bố trí tái định cư và sự đồng thuận của người dân. Bên cạnh đó, yếu tố thời tiết cũng tác động đáng kể đến tiến độ giải ngân bởi trong thời gian gần đây, nhiều đợt mưa lớn kéo dài tại nhiều địa phương khiến công tác thi công, vận chuyển vật liệu và nghiệm thu khối lượng hoàn thành bị gián đoạn,…

Bộ Tài chính cũng cho biết, bên cạnh nguyên nhân khách quan, nguyên nhân chủ quan vẫn còn tồn tại. Trong đó phải kể đến là việc lập kế hoạch của một số bộ, ngành, địa phương chưa sát với khả năng thực hiện; chất lượng chuẩn bị đầu tư chưa cao dẫn đến phải điều chỉnh kế hoạch vốn nhiều lần. Một số dự án khởi công mới phải dành nhiều thời gian trong những tháng đầu năm để lập, thẩm định, phê duyệt hồ sơ và lựa chọn nhà thầu. Một số dự án lớn, có tính chất phức tạp cần tham vấn nhiều cấp, nhiều ngành nên chưa thể triển khai ngay. Một số dự án khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng gặp khó do sử dụng công nghệ chuyên sâu, thiết bị đặc thù hoặc công nghệ trong nước chưa làm chủ được.

Cần cơ chế đặc thù và hành động quyết liệt

Còn chưa đầy 4 tháng nữa là kết thúc năm 2026, tuy nhiên, khoảng cách từ mức gần 50% hiện nay đến mục tiêu giải ngân toàn bộ kế hoạch vẫn còn lớn. Để có thể giải quyết những vướng mắc tồn đọng, theo TS.Phan Đức Hiếu, Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, Nhà nước cần nghiên cứu cơ chế chia sẻ một phần chi phí tăng thêm để giảm áp lực cho doanh nghiệp thực hiện dự án. Đối với những loại hợp đồng được phép điều chỉnh đơn giá, việc cập nhật giá cũng cần được thực hiện kịp thời hơn, bám sát diễn biến thực tế tại từng địa phương.

Một số địa phương đã được áp dụng cơ chế đặc thù để tháo gỡ vướng mắc về vật liệu xây dựng và bước đầu cho thấy hiệu quả, bởi vậy, Chính phủ có thể nghiên cứu mở rộng những cơ chế này trên phạm vi cả nước.

Để hoàn thành kế hoạch giải ngân đầu tư công năm 2026, Bộ Tài chính kiến nghị các bộ, cơ quan trung ương và địa phương tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp, phấn đấu giải ngân 100% kế hoạch vốn được giao. Bộ cũng đề nghị các địa phương có mỏ vật liệu rà soát, nâng công suất khai thác các mỏ đang hoạt động, đồng thời tháo gỡ thủ tục để cấp phép mỏ mới và gia hạn các mỏ còn trữ lượng. Các địa phương cần ưu tiên nguồn vật liệu cho các công trình trọng điểm quốc gia, nhất là các dự án tại khu vực phía Nam.

Đối với công tác giải phóng mặt bằng, Bộ Tài chính đề nghị chính quyền địa phương tiếp tục tăng cường tuyên truyền, vận động, giải thích rõ chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; các bộ, cơ quan trung ương và địa phương khẩn trương hoàn thiện thủ tục đầu tư đối với số vốn mới được giao bổ sung và số vốn chưa phân bổ chi tiết, bảo đảm đủ điều kiện để phân bổ vốn cho từng nhiệm vụ, dự án.

Đặc biệt, Bộ Tài chính đề nghị các chủ đầu tư không để khâu thanh toán trở thành điểm nghẽn làm chậm tiến độ chung. Chủ đầu tư cần lập hồ sơ thanh toán ngay khi có khối lượng hoàn thành được nghiệm thu, tránh tình trạng dồn hồ sơ vào cuối tháng hoặc những tháng cuối năm.

Vừa qua, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 262/NQ-CP yêu cầu tăng tốc giải ngân vốn đầu tư công, thực hiện nghiêm quy định về tạm ứng và thu hồi tạm ứng vốn đầu tư công, không để dồn khối lượng giải ngân vào những tháng cuối năm. Mục tiêu là hoàn thành giải ngân kế hoạch vốn năm 2026 và kế hoạch vốn năm 2025 được phép kéo dài thời gian thực hiện sang năm 2026, trong đó có nguồn vốn thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia. Cùng với đó, các bộ, ngành, địa phương phải đẩy nhanh tiến độ các dự án tồn đọng đã được tháo gỡ vướng mắc, sớm đưa công trình vào vận hành, khai thác, qua đó tạo thêm động lực cho tăng trưởng.