Dự thảo Nghị định xăng dầu: Gỡ nút thắt thị trường, tăng quyền tự chủ cho doanh nghiệp

Nâng chuẩn doanh nghiệp đầu mối, giảm tầng nấc trung gian

Việc xây dựng Nghị định mới được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển trong quản lý hoạt động kinh doanh xăng dầu khi vừa kế thừa những quy định còn phù hợp, vừa khắc phục những bất cập đã bộc lộ sau hơn một thập kỷ thực hiện Nghị định 83/2014/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung. Mục tiêu xuyên suốt là hoàn thiện khung pháp lý, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và xây dựng thị trường xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Một trong những điểm mới đáng chú ý là việc nâng cao điều kiện đối với thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu. Theo dự thảo, doanh nghiệp muốn được cấp phép đầu mối phải có ít nhất 36 tháng hoạt động liên tục với tư cách thương nhân phân phối, qua đó bảo đảm đủ năng lực và kinh nghiệm tham gia thị trường.

Bên cạnh đó, yêu cầu về hạ tầng cũng được siết chặt. Thương nhân đầu mối phải sở hữu kho tiếp nhận xăng dầu có tổng sức chứa tối thiểu 15.000 m³ và sở hữu ít nhất 10 cửa hàng bán lẻ xăng dầu, thay vì được thuê như trước đây. Đồng thời, doanh nghiệp phải bảo đảm tổng nguồn xăng dầu tối thiểu 100.000 m³ mỗi năm; trường hợp không đạt trong hai năm liên tiếp sẽ bị thu hồi giấy phép.

Ở khâu phân phối, dự thảo hướng tới cắt giảm tối đa các tầng nấc trung gian. Theo đó, các loại hình đại lý bán lẻ xăng dầu, thương nhân nhận quyền bán lẻ và thương nhân phân phối sẽ được hợp nhất thành một loại hình thống nhất là thương nhân phân phối xăng dầu. Hệ thống phân phối mới sẽ được tổ chức theo hướng kết nối trực tiếp từ các đơn vị tạo nguồn gồm thương nhân sản xuất, thương nhân bao tiêu sản phẩm và thương nhân đầu mối tới thương nhân phân phối.

Đáng chú ý, dự thảo cũng bãi bỏ giấy xác nhận đủ điều kiện đối với thương nhân phân phối do Bộ Công Thương cấp, chuyển sang phương thức quản lý bằng hậu kiểm trên cơ sở báo cáo, đăng ký và kê khai của doanh nghiệp. Đây được xem là bước cải cách thủ tục hành chính theo hướng giảm chi phí tuân thủ nhưng vẫn tăng cường hiệu quả giám sát.

Đổi mới cơ chế điều hành giá theo tín hiệu thị trường

Một nội dung được cộng đồng doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là việc đổi mới cơ chế điều hành giá xăng dầu. Theo dự thảo, Nhà nước sẽ không còn công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay. Thay vào đó, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối được quyền tự quyết định và công bố giá bán lẻ trong hệ thống phân phối của mình trên cơ sở công thức giá quy định tại Nghị định.

Sau mỗi lần điều chỉnh giá, doanh nghiệp phải thực hiện kê khai và gửi thông báo tới cơ quan quản lý để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát. Đối với khu vực vùng sâu, vùng xa, giá bán lẻ của thương nhân phân phối không được vượt quá mức giá cao nhất do thương nhân đầu mối công bố trên cùng địa bàn nhằm bảo đảm mục tiêu an sinh xã hội.

Theo dự thảo, Nhà nước sẽ chỉ công bố một yếu tố hình thành giá là chi phí kinh doanh định mức để doanh nghiệp áp dụng. Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ vừa tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, vừa hạn chế tình trạng tăng giá bất hợp lý thông qua cơ chế giám sát minh bạch.

Song song với việc đổi mới cơ chế giá, dự thảo cũng đặt ra yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý thị trường xăng dầu. Thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối bắt buộc phải kết nối dữ liệu với Bộ Công Thương, cung cấp thông tin về kho chứa, lượng tồn kho, tổng nguồn, hệ thống phân phối và tình hình kê khai giá. Việc hình thành cơ sở dữ liệu tập trung sẽ giúp cơ quan quản lý theo dõi sát diễn biến cung - cầu, nâng cao tính minh bạch của thị trường và hỗ trợ công tác điều hành trong bối cảnh thị trường năng lượng còn nhiều biến động.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng bổ sung trách nhiệm của thương nhân đầu mối trong việc bảo đảm quyền lợi của các thương nhân phân phối thuộc hệ thống cung ứng của mình, góp phần xây dựng chuỗi phân phối ổn định và bền vững hơn.

Ở góc độ bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, dự thảo tiếp tục duy trì quy định thương nhân đầu mối phải dự trữ lưu thông tối thiểu tương đương 20 ngày cung ứng. Đồng thời, bổ sung cơ chế để thương nhân bao tiêu sản phẩm xăng dầu được xuất khẩu, nhập khẩu nguyên liệu và xăng dầu nhằm điều hòa nguồn cung khi được Bộ Công Thương chấp thuận; quy định nguyên tắc xác định các trường hợp biến động bất thường về giá để triển khai các biện pháp bình ổn khi thị trường xảy ra khủng hoảng.

Tại hội nghị lấy ý kiến, đại diện các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội cùng nhiều thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối đã đóng góp nhiều ý kiến nhằm tiếp tục hoàn thiện dự thảo. Bộ Công Thương cho biết sẽ tổng hợp, nghiên cứu và tiếp thu đầy đủ các ý kiến để hoàn thiện Nghị định trước khi trình Chính phủ xem xét, ban hành theo quy định.

Với nhiều đề xuất cải cách theo hướng nâng cao tiêu chuẩn doanh nghiệp, tinh gọn hệ thống phân phối, tăng quyền tự chủ trong định giá và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, dự thảo Nghị định được kỳ vọng sẽ tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh hơn cho doanh nghiệp, đồng thời củng cố an ninh năng lượng và nâng cao hiệu quả quản lý thị trường xăng dầu trong giai đoạn mới.