Doanh nghiệp Việt chủ động kiến tạo lợi thế cạnh tranh xanh

Trao đổi với phóng viên Vietnam Business Forum, ông Nguyễn Quang Vinh, Phó Chủ tịch VCCI, Chủ tịch VBCSD, chia sẻ về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam sau 40 năm Đổi mới, những yêu cầu chính sách đối với chuyển đổi xanh và vai trò của VCCI trong việc đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp.

Sau 40 năm Đổi mới, trước những thay đổi nhanh của thị trường và yêu cầu ngày càng cao về phát triển bền vững, theo ông, doanh nghiệp Việt Nam đang ở đâu về năng lực cạnh tranh và khả năng chuyển đổi?

Nhìn lại 40 năm Đổi mới, tôi cho rằng khả năng thích ứng là một trong những điểm mạnh nổi bật của doanh nghiệp Việt Nam. Từ một nền kinh tế có mức độ hội nhập còn khiêm tốn, chúng ta đã hình thành một cộng đồng doanh nghiệp ngày càng có khả năng tham gia sâu vào thị trường quốc tế, tiếp nhận công nghệ và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của khách hàng toàn cầu.

Tuy nhiên, yêu cầu đối với doanh nghiệp hôm nay đã có sự thay đổi căn bản. Doanh nghiệp không chỉ phải ứng phó với những biến động của thị trường, mà còn phải chủ động nâng cấp năng lực cạnh tranh dựa trên năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chất lượng quản trị và phát triển bền vững. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), tăng trưởng năng suất của Việt Nam đã giảm từ 5,9%/năm giai đoạn 2000 - 2010 xuống 4,6% giai đoạn 2010 - 2022; trong khi PCI 2025 cho thấy doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn về thị trường và tiếp cận nguồn lực. Điều đó cho thấy dư địa nâng cao năng lực cạnh tranh còn rất lớn.

Vì vậy, tôi cho rằng chuyển đổi xanh và ESG không nên được nhìn nhận đơn thuần là yêu cầu tuân thủ, mà phải trở thành một động lực kinh tế của doanh nghiệp: tiết kiệm năng lượng để giảm chi phí, đổi mới công nghệ để nâng năng suất, quản trị ESG để giảm rủi ro và nâng cao khả năng tiếp cận vốn, đối tác và thị trường. Khi đó, phát triển bền vững sẽ không còn là một yêu cầu tách biệt, mà trở thành một phần của chiến lược kinh doanh và tạo ra giá trị dài hạn.

Đây cũng là tinh thần của Nghị quyết 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển: chuyển mạnh sang mô hình dựa trên năng suất, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực và sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Doanh nghiệp chính là chủ thể trực tiếp biến những định hướng đó thành năng lực cạnh tranh mới của nền kinh tế.

Các tiêu chuẩn xanh đang ngày càng trở thành điều kiện tham gia thị trường quốc tế, trong khi năng lực tài chính và công nghệ của nhiều doanh nghiệp Việt Nam, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế. Theo ông, chính sách cần tập trung vào những vấn đề gì để doanh nghiệp vừa đáp ứng yêu cầu xanh, vừa nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu?

Trước hết, cần nhìn nhận rằng các tiêu chuẩn xanh đang trở thành một phần của luật chơi thương mại quốc tế. Cơ chế Điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) đã bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026; các yêu cầu về công bố thông tin bền vững, truy xuất nguồn gốc, phát thải và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng tại các thị trường xuất khẩu trọng điểm khác của Việt Nam cũng ngày càng được chuẩn hóa. Điều đó cho thấy “xanh” không còn chỉ là câu chuyện của sản phẩm, mà ngày càng gắn với dữ liệu, khả năng đo lường, tính minh bạch và năng lực báo cáo, chứng minh. Doanh nghiệp Việt Nam vì vậy cần được hỗ trợ để không chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn, mà còn xây dựng năng lực quản trị phù hợp với những yêu cầu mới.

Theo tôi, chính sách cần tập trung vào ba vấn đề. Thứ nhất là xây dựng một môi trường thể chế ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo, để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn vào công nghệ, năng lượng và sản xuất xanh. Thứ hai là mở rộng khả năng tiếp cận tài chính và công nghệ cho quá trình chuyển đổi, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Không thể yêu cầu mọi doanh nghiệp chuyển đổi với cùng một tốc độ khi năng lực tài chính và công nghệ của họ rất khác nhau. Thứ ba, và rất quan trọng, là phải gắn chuyển đổi xanh với việc nâng cấp vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị.

Với việc ban hành Nghị quyết 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, đặt trọng tâm vào nâng cao chất lượng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), tăng liên kết với doanh nghiệp trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo, đây chính là cơ hội để chúng ta biến quá trình hội nhập FDI thành một động lực nâng cấp doanh nghiệp Việt Nam. Các tập đoàn đa quốc gia ngày càng đặt ra những yêu cầu cao về môi trường, xã hội và quản trị (ESG), phát thải, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội đối với nhà cung cấp. Nếu doanh nghiệp Việt Nam nâng cao được năng lực đáp ứng những yêu cầu này, chúng ta không chỉ “vượt qua rào cản xanh”, mà còn có thể trở thành những nhà cung ứng có giá trị gia tăng cao hơn.

Tôi cho rằng đây là cách tiếp cận cần thiết: không nhìn tiêu chuẩn xanh chỉ như một rào cản, mà nhìn đó như một tín hiệu của thị trường và động lực để doanh nghiệp nâng cấp. Đổi mới mô hình phát triển phải tạo ra một hệ sinh thái để doanh nghiệp đổi mới, đầu tư và nâng cao năng suất. Vì vậy, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và nâng cấp chuỗi giá trị cần được triển khai như những quá trình có quan hệ mật thiết với nhau.

Trước những yêu cầu mới của thị trường và quá trình chuyển đổi xanh đang diễn ra mạnh mẽ, VCCI sẽ tập trung vào những giải pháp nào để đồng hành cùng doanh nghiệp, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị?

Trong giai đoạn mới, tôi cho rằng VCCI cần tiếp tục thực hiện tốt hai vai trò song hành: cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Về môi trường kinh doanh, VCCI sẽ tiếp tục đẩy mạnh tham mưu, phản biện và đối thoại chính sách, đưa tiếng nói của doanh nghiệp vào quá trình xây dựng chính sách. Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) sẽ tiếp tục là một công cụ quan trọng để đo lường chất lượng điều hành kinh tế, thúc đẩy cải cách và tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi hơn. Trong giai đoạn tới, chúng tôi cũng cần nhìn môi trường kinh doanh theo một cách rộng hơn: không chỉ tạo thuận lợi cho việc thành lập và vận hành doanh nghiệp, mà còn phải tạo điều kiện để doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển dài hạn.

Về nâng cao năng lực doanh nghiệp, VCCI và VBCSD sẽ tiếp tục thúc đẩy ứng dụng Bộ Chỉ số Doanh nghiệp bền vững (CSI), hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao chất lượng quản trị, thực hành ESG, quản lý phát thải và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Quan trọng hơn, chúng tôi muốn các công cụ này thực sự trở thành công cụ quản trị, giúp doanh nghiệp nhận diện những khoảng trống và xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp.

VCCI cũng sẽ tăng cường kết nối doanh nghiệp Việt Nam với doanh nghiệp FDI, các tập đoàn đa quốc gia, tổ chức tài chính, viện nghiên cứu và đối tác quốc tế. Mục tiêu không chỉ dừng ở chia sẻ thông tin, mà phải tạo ra những kết nối thực chất về công nghệ, vốn, thị trường, tiêu chuẩn và chuỗi cung ứng.

Tôi đặc biệt cho rằng cần chuyển mạnh từ tư duy hỗ trợ doanh nghiệp “vượt qua rào cản” sang hỗ trợ doanh nghiệp “nắm bắt cơ hội”. Chuyển đổi xanh đang tạo ra những thị trường mới, mô hình kinh doanh mới và nhu cầu mới. Doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn bị đủ năng lực để tham gia vào những thị trường đó, thay vì chỉ đứng ở vị trí đáp ứng yêu cầu của người mua.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng 40 năm Đổi mới đã chứng minh sức thích ứng và tinh thần đổi mới của doanh nghiệp Việt Nam. Giai đoạn mới đòi hỏi chúng ta phát huy những phẩm chất đó ở một tầm cao hơn. Doanh nghiệp không nên chờ đến khi thị trường bắt buộc mới chuyển đổi; không nên chờ đến khi quy định có hiệu lực mới bắt đầu hành động. Chủ động chuyển đổi hôm nay chính là cách chuẩn bị cho năng lực cạnh tranh của ngày mai.

Với VCCI, chúng tôi sẽ tiếp tục đồng hành để doanh nghiệp chuyển từ thích ứng sang chủ động, từ tuân thủ sang kiến tạo giá trị, từ tăng trưởng dựa trên nguồn lực sang tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và chất lượng.

Tôi tin rằng đó không chỉ là con đường để doanh nghiệp phát triển bền vững hơn, mà còn là cách thiết thực để cộng đồng doanh nghiệp góp phần hiện thực hóa một mô hình phát triển mới, năng động, xanh, bao trùm và có sức cạnh tranh cao hơn cho Việt Nam.