Doanh nghiệp ưu tiên: Giảm chi phí, tăng sức cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu

Ngày 29/9/2026 tại Hà Nội, Cục Hải quan tổ chức lễ trao quyết định công nhận, gia hạn áp dụng chế độ Doanh nghiệp ưu tiên (DNƯT) và kỷ niệm 15 năm Chương trình DNƯT Việt Nam.

Từ 9 doanh nghiệp đầu tiên năm 2011, đến nay Việt Nam có 74 DNƯT hoạt động trong nhiều lĩnh vực xuất nhập khẩu chủ lực như điện tử, công nghệ cao, sản xuất công nghiệp, dệt may, nông nghiệp và thủy sản. Đáng chú ý, 10 DNƯT hoạt động trong lĩnh vực sản xuất công nghệ cao, bán dẫn.

Dù chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu, nhóm DNƯT đóng góp khoảng 1/3 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước. Giai đoạn 2022-2025, kim ngạch xuất nhập khẩu của nhóm này liên tục đạt trên 230 tỷ USD/năm, tương đương khoảng 28-34% tổng kim ngạch cả nước. Năm 2025 đạt khoảng 256,63 tỷ USD; riêng 6 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 164,52 tỷ USD, tương đương khoảng 30% kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước.

Những con số này cho thấy DNƯT đang hiện diện ở những mắt xích có quy mô lớn trong hoạt động thương mại, sản xuất và chuỗi cung ứng của nền kinh tế.

Giảm thời gian, chi phí từ khâu thông quan

Được triển khai từ năm 2011 và chính thức luật hóa tại Luật Hải quan năm 2014, Chương trình DNƯT là một bước chuyển trong phương thức quản lý hải quan theo hướng phân loại dựa trên mức độ tuân thủ và rủi ro.

Với doanh nghiệp, giá trị rõ nhất của cơ chế này nằm ở khả năng giảm thời gian và chi phí phát sinh trong quá trình xuất nhập khẩu. Doanh nghiệp được hưởng nhiều biện pháp tạo thuận lợi về thủ tục hải quan, kiểm tra, quản lý thuế, kiểm tra sau thông quan và các cơ chế thuận lợi theo Thỏa thuận công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên (MRA).

Đối với những doanh nghiệp có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn, hoạt động sản xuất phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu hoặc phải đáp ứng tiến độ giao hàng quốc tế, mỗi khâu được rút ngắn trong quy trình thông quan đều có thể tác động trực tiếp tới kế hoạch sản xuất và dòng tiền.

Việc giảm tỷ lệ kiểm tra, ưu tiên thông quan, rút ngắn thời gian xử lý giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong quản trị hàng tồn kho, kế hoạch sản xuất, giao nhận và thực hiện đơn hàng. Xa hơn, đây là yếu tố góp phần giảm chi phí logistics và nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo ông Trần Đức Hùng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, Chương trình DNƯT là một bước cải cách quan trọng, góp phần thay đổi căn bản phương thức quản lý hải quan từ truyền thống sang hiện đại. Sau 15 năm, cộng đồng DNƯT đã phát triển mạnh, trở thành những mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, lợi ích về thủ tục luôn đi kèm yêu cầu tuân thủ. DNƯT phải duy trì mức độ tuân thủ pháp luật hải quan, hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả, bảo đảm các điều kiện áp dụng chế độ ưu tiên và phối hợp với cơ quan Hải quan trong kiểm tra, giám sát, quản lý rủi ro.

Đây cũng là điểm khác biệt cốt lõi của mô hình DNƯT: doanh nghiệp không được hưởng ưu tiên chỉ dựa trên quy mô hay kim ngạch, mà phải chứng minh năng lực quản trị, kiểm soát và tuân thủ trong suốt quá trình hoạt động.

Khuôn khổ pháp lý tiếp tục được hoàn thiện trong năm 2025 với Luật số 90/2025/QH15, Nghị định số 167/2025/NĐ-CP, Thông tư số 121/2025/TT-BTC và các quy định hướng dẫn. Trong đó, yêu cầu về kiểm soát nội bộ, an ninh chuỗi cung ứng và trách nhiệm duy trì tuân thủ được nâng lên, đồng thời mở rộng cơ chế tạo thuận lợi đối với doanh nghiệp công nghệ cao và một số lĩnh vực công nghệ chiến lược.

Việc giám sát sau công nhận cũng được tăng cường. Năm 2025, cơ quan Hải quan đã tạm đình chỉ chế độ ưu tiên đối với 4 doanh nghiệp và đình chỉ, chấm dứt chế độ ưu tiên đối với 3 doanh nghiệp. Cơ chế này cho thấy ưu tiên hải quan không phải lợi ích mặc định hay vô thời hạn. Để duy trì lợi thế về thủ tục, doanh nghiệp phải liên tục đầu tư vào hệ thống quản trị, kiểm soát nội bộ và năng lực tuân thủ.

Mở rộng lợi thế từ cửa khẩu ra thị trường quốc tế

Đến nay, Việt Nam đã ký 2 MRA với ASEAN và Hàn Quốc; hoàn thành triển khai MRA ASEAN giai đoạn 1 từ ngày 31/3/2026 và giai đoạn 2 từ ngày 30/6/2026. Hải quan Việt Nam tiếp tục triển khai MRA Việt Nam - Hàn Quốc, đồng thời nghiên cứu hợp tác theo hướng song phương, đa phương với Trung Quốc và các đối tác khác.

Đối với doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng xuyên biên giới, việc được công nhận về mức độ tuân thủ tại nhiều thị trường có thể tạo thêm thuận lợi trong quá trình giao thương. Khi các thủ tục được đơn giản hóa, thời gian xử lý được rút ngắn và mức độ kiểm tra được quản lý dựa trên rủi ro, doanh nghiệp có thêm dư địa để tối ưu chi phí và nâng cao khả năng cạnh tranh.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với các doanh nghiệp điện tử, công nghệ cao, sản xuất công nghiệp và doanh nghiệp có mạng lưới cung ứng quốc tế, nơi tốc độ giao nhận và tính ổn định của dòng nguyên liệu có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sản xuất.

Tại buổi lễ, Cục Hải quan trao quyết định công nhận, gia hạn chế độ DNƯT cho 7 doanh nghiệp. Trong đó, 3 doanh nghiệp được công nhận mới gồm Công ty TNHH Hana Micron Vina, Công ty TNHH Luxshare-ICT (Việt Nam) và Công ty TNHH Samju Vina; 4 doanh nghiệp được gia hạn gồm Công ty Cổ phần Thủy sản Minh Phú Hậu Giang, Công ty Cổ phần Tập đoàn Hoa Sen, Công ty TNHH Hoya Glass Disk Việt Nam và Công ty TNHH LG Electronics Việt Nam Hải Phòng.

Việc xuất hiện thêm các doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghệ cao, điện tử và bán dẫn trong nhóm DNƯT cũng cho thấy yêu cầu về một cơ chế hải quan nhanh, minh bạch và có khả năng kết nối quốc tế ngày càng rõ nét. Với các ngành có chu kỳ sản xuất ngắn, giá trị hàng hóa lớn và mạng lưới cung ứng xuyên biên giới, chi phí do chậm trễ tại cửa khẩu có thể ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả kinh doanh.

Trong giai đoạn tới, Hải quan Việt Nam định hướng phát triển Chương trình DNƯT theo chiều sâu, gắn tạo thuận lợi với quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro, chuyển đổi số và an ninh chuỗi cung ứng. Cùng với đó là mở rộng đối tượng doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp có năng lực quản trị và tuân thủ tốt; tăng cường công nhận lẫn nhau với các đối tác quốc tế.

Sau 15 năm, trọng tâm của Chương trình DNƯT đang dịch chuyển từ mở rộng số lượng sang nâng cao chất lượng và hiệu quả. Với doanh nghiệp, lợi ích không chỉ nằm ở một thủ tục được rút ngắn mà ở khả năng xây dựng một hệ thống quản trị đủ tin cậy để đổi lấy mức độ thuận lợi cao hơn trong giao thương.

Với cơ quan Hải quan, mô hình này giúp chuyển trọng tâm từ kiểm soát đại trà sang quản lý dựa trên rủi ro, dành nguồn lực nhiều hơn cho các lĩnh vực có nguy cơ vi phạm cao. Đây là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu cải cách thủ tục, chuyển đổi số và hội nhập thương mại quốc tế. Khi thương mại toàn cầu ngày càng đặt nặng tốc độ, khả năng dự báo và chi phí, một cơ chế hải quan minh bạch, dễ thực thi và dựa trên mức độ tuân thủ sẽ trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia. Chương trình DNƯT vì vậy không chỉ là câu chuyện về ưu tiên thủ tục, mà còn là một mắt xích trong quá trình xây dựng môi trường kinh doanh thuận lợi hơn cho doanh nghiệp Việt Nam.