Đánh thức không gian đô thị bằng hạ tầng sáng tạo

Thay vì chỉ tìm kiếm những phương án thiết kế đẹp, Chương trình Phát triển Hạ tầng Sáng tạo và Cuộc thi Thiết kế không gian sáng tạo 2026 hướng tới mục tiêu lớn hơn là hình thành những mô hình có khả năng vận hành lâu dài, góp phần xây dựng hệ sinh thái sáng tạo cho Thủ đô.

Chương trình được khởi động trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phối hợp với Tạp chí Kiến trúc (Hội Kiến trúc sư Việt Nam) tổ chức sáng 18/7, với sự đồng hành của UNESCO cùng nhiều trường đại học, doanh nghiệp và đối tác trong nước, quốc tế.

Phát biểu tại lễ khởi động, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Tuấn Long cho biết năm 2026 được thành phố xác định là năm trọng tâm triển khai Đề án Thiết kế sáng tạo. Nếu trước đây các hoạt động chủ yếu diễn ra vào dịp cuối năm thì từ đầu năm nay, Hà Nội đã triển khai chuỗi hoạt động kết nối nghệ nhân, nghệ sĩ, làng nghề, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo nhằm lan tỏa giá trị văn hóa, di sản, đồng thời thúc đẩy vai trò của thiết kế trong phát triển đô thị.

Cuộc thi năm nay xuất phát từ nhu cầu thực tiễn trong quá trình cải tạo các công viên và không gian công cộng, hướng tới tìm kiếm những giải pháp thiết kế có tính ứng dụng cao, phù hợp với đặc điểm của từng địa điểm, góp phần nâng cao chất lượng không gian đô thị và khẳng định vị thế của Hà Nội trong Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO.

Ở góc độ chuyên môn, KTS Hoàng Thúc Hào, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cho rằng sau khi Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO năm 2019, nhiều hoạt động đã được triển khai, tuy nhiên không ít không gian sáng tạo vẫn tồn tại như những "ốc đảo" riêng lẻ hoặc gặp khó khăn về cơ chế, nguồn lực tài chính và mô hình vận hành.

Theo ông, nhiều nhà máy cũ, di sản công nghiệp, làng nghề hay các không gian công cộng vẫn đang "ngủ quên", cần được tái sinh bằng những giải pháp sáng tạo để trở thành nguồn lực mới cho phát triển văn hóa và kinh tế đô thị.

Vì vậy, cuộc thi năm nay không chỉ hướng đến những phương án thiết kế đẹp hay các ý tưởng mang tính trình diễn, mà đặt trọng tâm vào các giải pháp có khả năng triển khai trong thực tế. Điều quan trọng là hình thành những mô hình vận hành bền vững, nơi kiến trúc, nghệ thuật, di sản, con người và thiên nhiên cùng tạo nên giá trị lâu dài cho đô thị.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Ban tổ chức khuyến khích tư duy liên ngành trong quá trình thiết kế. Các phương án dự thi không chỉ giải quyết bài toán kiến trúc mà còn phải tính đến cơ chế quản trị, nguồn lực tài chính, phương thức vận hành và sự tham gia của cộng đồng.

Theo KTS Hoàng Thúc Hào, việc bảo tồn cần được thực hiện thông qua thích ứng sáng tạo, chuyển đổi các nhà máy cũ, công trình dôi dư sau sáp nhập hay những không gian công cộng thành các trung tâm văn hóa sáng tạo có khả năng tự vận hành. Bên cạnh đó, người dân địa phương cần được đặt ở vị trí trung tâm để không gian sáng tạo vừa tạo sinh kế, vừa góp phần gìn giữ bản sắc và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.

Cuộc thi Thiết kế không gian sáng tạo 2026 được tổ chức trên phạm vi toàn quốc với ba hạng mục gồm phát triển hạ tầng thúc đẩy sáng tạo; chuyển đổi công năng các công trình đô thị thành không gian sáng tạo; bảo tồn và phát huy không gian kiến trúc, quy hoạch truyền thống. Ban tổ chức cho biết những phương án có tính khả thi sẽ được nghiên cứu, thí điểm triển khai trong quá trình chỉnh trang không gian công cộng tại Hà Nội.

Trong khuôn khổ sự kiện còn diễn ra tọa đàm "Nghệ thuật công cộng và bản sắc đô thị Hà Nội – Từ những điểm can thiệp đến hệ sinh thái sáng tạo", giới thiệu dự án "Ngỡ ngàng Hà Nội". Dự án dự kiến nghiên cứu 46 điểm nghệ thuật công cộng tại nhiều khu vực của thành phố nhằm kết nối di sản, nghệ thuật và đời sống đô thị, đồng thời tạo thêm các không gian trải nghiệm phục vụ cộng đồng và phát triển kinh tế sáng tạo.

Theo Ban tổ chức, Chương trình Phát triển Hạ tầng Sáng tạo được kỳ vọng không chỉ tạo sức lan tỏa trong thời gian diễn ra Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 mà còn xây dựng nền tảng để các ý tưởng tiếp tục được triển khai sau lễ hội. Đây cũng là một bước đi nhằm thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, từng bước hình thành mạng lưới hạ tầng sáng tạo và gia tăng sức hấp dẫn của Hà Nội với vai trò là Thành phố sáng tạo của UNESCO.