Biến động địa chính trị đặt ngành phân bón trước thách thức lớn về nguồn cung và giá cả
Trong bối cảnh thế giới liên tục đối mặt với những bất ổn địa chính trị, ngành phân bón – lĩnh vực gắn chặt với an ninh năng lượng và an ninh lương thực đang chịu tác động sâu sắc. Tại Hội thảo “Biến động địa - chính trị và chiến lược đảm bảo năng lượng”, TS. Phùng Hà – Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam đã chỉ ra những rủi ro lớn đối với thị trường phân bón, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp nhằm tăng khả năng thích ứng của doanh nghiệp và nền kinh tế.
Chia sẻ tại hội thảo, TS. Phùng Hà cho biết ngành phân bón giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, đóng góp từ 40–60% vào năng suất cây trồng. Tại Việt Nam, nhu cầu sử dụng phân bón vô cơ hiện đạt khoảng 9–10,5 triệu tấn mỗi năm, chưa kể 3–5 triệu tấn phân bón hữu cơ. Dù năng lực sản xuất trong nước đã đáp ứng được phần lớn nhu cầu với sản lượng khoảng 6–7,5 triệu tấn, một số chủng loại quan trọng như kali và amoni sunfat vẫn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu, khiến thị trường trong nước dễ bị tổn thương trước biến động bên ngoài.
Theo TS. Phùng Hà, lịch sử cho thấy các cú sốc địa chính trị luôn kéo theo biến động mạnh về năng lượng và phân bón. Điển hình như cuộc xung đột Trung Đông năm 1973 đã khiến giá dầu tăng gấp 4 lần chỉ trong vài tháng, kéo theo giá phân bón leo thang và gây khủng hoảng nông nghiệp trên diện rộng. Gần đây hơn, xung đột Nga – Ukraina năm 2022 đã làm gián đoạn nguồn cung kali và amoniac toàn cầu, khi Nga và Belarus chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu hai mặt hàng này. Điều này khiến thị trường phân bón thế giới rơi vào tình trạng thiếu hụt và giá tăng cao.
Đặc biệt, căng thẳng Mỹ – Israel – Iran giai đoạn 2025–2026 đang tạo ra áp lực mới đối với chuỗi cung ứng toàn cầu. TS. Phùng Hà phân tích, eo biển Hormuz – tuyến vận tải chiến lược – hiện đảm nhận việc trung chuyển khoảng 20% sản lượng dầu và khí hóa lỏng toàn cầu, đồng thời là tuyến đường vận chuyển quan trọng đối với ure, amoniac và lưu huỳnh. Việc gián đoạn tại khu vực này không chỉ ảnh hưởng tới Trung Đông mà còn lan rộng tới các thị trường châu Á, trong đó có Việt Nam.
Ở góc độ nguyên liệu đầu vào, ngành phân bón phụ thuộc chặt chẽ vào khí tự nhiên, than đá và các khoáng sản như apatite, lưu huỳnh. Khi giá năng lượng tăng hoặc nguồn cung bị gián đoạn, chi phí sản xuất phân bón lập tức chịu áp lực. Trong khi đó, nhu cầu toàn cầu vẫn duy trì ở mức cao, với khoảng 190–200 triệu tấn phân bón hóa học được tiêu thụ mỗi năm, khiến sự mất cân đối cung – cầu càng trở nên rõ rệt trong các giai đoạn khủng hoảng.
Trước những thách thức này, TS. Phùng Hà cho rằng việc đảm bảo nguồn cung ổn định là ưu tiên hàng đầu. Các doanh nghiệp sản xuất cần duy trì và tối ưu công suất, tiết kiệm nguyên liệu và năng lượng, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu các dòng phân bón hiệu quả cao nhằm giảm chi phí và nâng cao giá trị sử dụng. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp thương mại cần chủ động đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, giảm phụ thuộc vào một số khu vực có rủi ro cao như Trung Đông.
Đối với người nông dân, việc sử dụng phân bón tiết kiệm và hiệu quả theo nguyên tắc “4 đúng” (đúng loại, đúng liều lượng, đúng thời điểm, đúng cách) được xem là giải pháp quan trọng để giảm áp lực chi phí trong bối cảnh giá vật tư đầu vào biến động. Trong khi đó, các cơ quan quản lý cần tăng cường kiểm soát thị trường, ngăn chặn tình trạng đầu cơ, găm hàng và phân bón giả, đồng thời nghiên cứu xây dựng kho dự trữ chiến lược nhằm ổn định nguồn cung trong ngắn hạn.
Về dài hạn, TS. Phùng Hà nhấn mạnh Việt Nam cần sớm xây dựng chiến lược phát triển ngành phân bón theo hướng tự chủ hơn về nguyên liệu và công nghệ, gắn với mục tiêu đảm bảo an ninh năng lượng và an ninh lương thực. Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu ngày càng phức tạp, khả năng thích ứng linh hoạt sẽ là yếu tố quyết định để ngành phân bón duy trì ổn định và phát triển bền vững.
