An ninh năng lượng trước sức ép nhu cầu điện và biến đổi khí hậu

Áp lực từ nhu cầu tăng trưởng nóng

Nhu cầu sử dụng năng lượng, đặc biệt là điện năng đang đối mặt với những áp lực lớn trong lịch sử vận hành hệ thống. Những đợt nắng nóng gay gắt kéo dài gây khó khăn cho đời sống dân sinh, tạo sức ép đẩy hệ thống điện quốc gia vào trạng thái vận hành căng thẳng. Theo số liệu từ Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), ngày 27/5 vừa qua, công suất cực đại toàn hệ thống đạt 57.189 MW, cao hơn khoảng 5% so với đỉnh năm 2025; trong đó miền Bắc đạt gần 29.900 MW, tăng mạnh hơn 27% so với cùng kỳ năm trước.

Chia sẻ về thực trạng này, ông Phạm Viết Thạch - Phó trưởng Ban Môi trường và Phát triển Bền vững (EVN) nhấn mạnh: "Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng cao, việc tiết kiệm được 1 kWh điện cũng đồng nghĩa với giảm áp lực đầu tư thêm nguồn và lưới điện, giảm nhu cầu huy động các nguồn điện chi phí cao và góp phần sử dụng hiệu quả tài nguyên năng lượng của đất nước".

Đáng chú ý, theo ông Đặng Hải Dũng - Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), trước các đợt nắng nóng gay gắt, việc sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả không chỉ là yêu cầu cấp thiết đối với từng hộ gia đình, doanh nghiệp mà còn là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới phát triển bền vững.

Vấn đề không chỉ dừng lại ở sự gia tăng nhu cầu đột biến trong ngắn hạn mà còn gắn liền với mục tiêu tăng trưởng kinh tế vĩ mô. Ông Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch thường trực, Tổng thư ký Hiệp hội Năng lượng Việt Nam phân tích: "Để đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế (GDP) trên 10%, nhu cầu điện năng phải tăng trưởng tương ứng ít nhất từ 11-12%". Mặc dù hệ số đàn hồi năng lượng đã cải thiện - giảm từ mức 1,5 lần trước năm 2020 xuống còn 1,1 - 1,2 lần hiện nay nhờ công nghệ hiệu suất cao - nhưng với tín hiệu nhu cầu điện gần đây mới chỉ tăng chưa tới 9%, hệ thống đang đứng trước thách thức lớn để đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế từ nay đến cuối năm.

Thách thức từ nguồn cung hạn hẹp

Khi cầu tăng trưởng nóng, việc bổ sung nguồn cung mới lại đối mặt với nhiều khó khăn về mặt kỹ thuật và lộ trình đầu tư. Ông Nguyễn Anh Tuấn chỉ ra một nghịch lý: "Các nguồn điện 'chủ động' (có thể điều tiết được theo ý muốn) hiện đang rất hạn chế". Cụ thể, từ nay đến tháng 7/2026, hệ thống chỉ dự kiến có thêm một tổ máy của Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch, và cuối năm có thêm tổ máy thứ hai, nâng tổng công suất bổ sung cả năm chỉ khoảng 1.400 MW – quá thấp so với yêu cầu vận hành an toàn và dự phòng hàng năm của toàn quốc là từ 6.000 đến 7.000 MW.

Ông Hoàng Việt Dũng – Đại diện Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công cũng cảnh báo, biến đổi khí hậu (El Nino và nắng nóng kéo dài) gây ra các rủi ro về nguồn cung năng lượng và hạ tầng năng lượng Việt Nam.

Nhiều ý kiến cho rằng năng lượng tái tạo là giải pháp, song các chuyên gia có góc nhìn thận trọng. Ông Nguyễn Anh Tuấn cảnh báo: "Mặc dù có thêm vài trăm MW điện gió và điện mặt trời, nhưng các nguồn này không ổn định 24/7 và phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết, nên không thể đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hệ thống từ đầu năm đến cuối năm".

Theo ông Đặng Hải Dũng, trước yêu cầu này, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, điển hình như Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (có hiệu lực từ 1/1/2026), cùng Chỉ thị số 09/CT-TTg và Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Đây là những định hướng rất quan trọng để toàn xã hội cùng chung tay hành động vì mục tiêu sử dụng năng lượng hiệu quả và phát triển bền vững.

Kiến tạo văn hóa dùng điện bền vững

Để hóa giải bài toán an ninh năng lượng, giải pháp tăng nguồn cung bao gồm việc xây dựng thêm nhà máy, định hình một thói quen sử dụng điện hiệu quả. Ông Đặng Hải Dũng nhận định: "Tiết kiệm điện cần được coi là một giải pháp quản lý thường xuyên chứ không chỉ là biện pháp ứng phó trong mùa hè". Đối với hơn 3.000 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm trên cả nước, nếu thực hiện tốt các quy định của pháp luật, tăng cường kiểm toán năng lượng, đổi mới công nghệ và quản lý vận hành hợp lý thì không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện.

Một trong những động thái tích cực là việc ứng dụng chuyển đổi số và các nền tảng trực tuyến. Cuộc thi trực tuyến "Tìm hiểu kiến thức về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2026" là một bước đi điển hình. Đây không chỉ là sân chơi bổ ích để phổ biến kiến thức mà còn là một hình thức truyền thông hiện đại, góp phần lan tỏa những hành động tích cực, khuyến khích mỗi người dân thay đổi thói quen sử dụng năng lượng theo hướng tiết kiệm, hiệu quả và bền vững. Ông Đặng Hải Dũng chia sẻ, việc tổ chức cuộc thi theo hình thức trực tuyến không chỉ giúp nâng cao tính tương tác mà còn tạo điều kiện để thông điệp sử dụng năng lượng tiếp cận rộng rãi hơn, đặc biệt với giới trẻ - lực lượng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành lối sống xanh.

Trong tầm nhìn dài hạn đến năm 2030 - 2035, ông Nguyễn Anh Tuấn kiến nghị bên cạnh việc phát triển năng lượng tái tạo, Việt Nam cần ưu tiên các nguồn điện "nền" chủ động để duy trì an ninh năng lượng. Khi mỗi cá nhân và doanh nghiệp thay đổi hành vi tiêu thụ, kết hợp với các giải pháp quản lý công nghệ, chúng ta sẽ tạo ra những thay đổi mang tính hệ thống.