Điều kiện để sàn giao dịch carbon vận hành thực chất

Để sàn giao dịch tín chỉ carbon có thể vận hành thí điểm đúng tiến độ và thực chất, Nguyễn Hồng Quân, PGS, TS, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn (ICED) cho rằng ưu tiên hàng đầu là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu nền (baseline) cho các nhóm chủ thể tham gia thị trường. Hệ thống này cần bao phủ cả bên bán gồm các cá nhân, đơn vị, tổ chức thực hiện dự án giảm phát thải, hấp thụ và lưu giữ carbon lẫn bên mua là các doanh nghiệp có nhu cầu bù trừ hạn ngạch phát thải.Trong giai đoạn thí điểm, ba lĩnh vực phát thải lớn là sắt thép, xi-măng và nhiệt điện – hiện chiếm trên 70% lượng phát thải khí nhà kính của toàn ngành công nghiệp – được xác định là trọng tâm triển khai.Theo ông Quân, với các kịch bản cho phép bù trừ hạn ngạch phát thải bằng tín chỉ carbon ở mức 10% và 20%, vai trò người bán – người mua giữa các ngành có thể hoán đổi linh hoạt: ngành thép có thể là bên bán ở kịch bản 10% nhưng trở thành bên mua ở kịch bản 20% khi giá tín chỉ carbon giảm; trong khi nhiệt điện, do mức phát thải rất cao, sẽ chủ yếu là bên mua, còn xi-măng có khả năng trở thành bên bán nhờ dư địa đầu tư công nghệ nâng cao hiệu quả và giảm phát thải.

Từ góc độ chính sách vĩ mô, ông Quân cũng lưu ý việc thực hiện “Đóng góp do quốc gia tự xác định” (NDC) hiện vẫn thiếu một chiến lược tài chính đủ rõ ràng để khuyến khích đầu tư công – tư, đồng thời chưa tích hợp đầy đủ các mục tiêu xã hội và phát triển quốc gia. Điều này đòi hỏi sớm bổ sung dữ liệu đầu vào, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và xây dựng các cơ chế tài chính hỗ trợ thực thi NDC gắn với thị trường carbon.

Song song với đó, việc phát triển hệ sinh thái hỗ trợ thị trường từ thể chế tài chính, các tổ chức tư vấn, thẩm định đến kết nối với bên mua cần được đẩy nhanh nhằm giảm sự phụ thuộc của doanh nghiệp trong nước vào các đơn vị quốc tế trong kiểm kê và xác nhận phát thải.

Đặc biệt, cần hoàn thiện khung pháp lý về phân cấp, phân quyền, nhất là cho chính quyền địa phương, gắn với quy định rõ ràng về chỉ tiêu, quy trình kiểm tra, đo lường, xác minh độc lập, cũng như phân định minh bạch vai trò, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong cấp phép và quản lý dự án giao dịch tín chỉ carbon.

Đồng quan điểm, nhiều ý kiến cho rằng, sàn giao dịch carbon không chỉ là một công cụ môi trường, mà còn là phép thử đối với năng lực kiến tạo thị trường của Nhà nước. Đằng sau mục tiêu vận hành sàn giao dịch carbon là yêu cầu xây dựng đồng bộ dữ liệu, cơ chế tài chính và khuôn khổ pháp lý cho thị trường phát thải. Từ yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu nền, thiết kế cơ chế tài chính đến hoàn thiện khung pháp lý, bài toán đặt ra là làm thế nào để “luật chơi xanh” sớm đi vào cuộc sống.

Được biết, hành lang pháp lý quan trọng đã được xác lập khi Chính phủ ban hành Nghị định 29/2026/NĐ-CP ngày 19/01/2026 quy định trực tiếp về sàn giao dịch carbon trong nước. Nghị định được xây dựng trên cơ sở Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, xác lập cơ chế tổ chức, vận hành và quản lý hoạt động giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon theo nguyên tắc tập trung, công khai, minh bạch và có sự giám sát của Nhà nước.

Theo đó, hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon tham gia giao dịch phải được đăng ký, cấp mã trong nước và ký gửi tập trung trên hệ thống đăng ký quốc gia, bảo đảm mỗi đơn vị giao dịch có mã số duy nhất. Về tổ chức vận hành, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội là đơn vị tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch carbon trong nước; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam thực hiện lưu ký và thanh toán giao dịch; Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam thực hiện chức năng giám sát hoạt động giao dịch carbon theo thẩm quyền. Các giao dịch được thanh toán theo nguyên tắc chuyển giao tín chỉ hoặc hạn ngạch đồng thời với thanh toán tiền, không áp dụng cơ chế đối tác bù trừ trung tâm.Ngoài ra, nội dung Nghị định 29/2026/NĐ-CP cũng quy định thành viên giao dịch và thành viên lưu ký trên sàn giao dịch carbon là các công ty chứng khoán đáp ứng điều kiện theo pháp luật về chứng khoán. Các chủ thể tham gia giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon phải thực hiện giao dịch thông qua thành viên giao dịch, đồng thời chỉ được mở một tài khoản giao dịch và một tài khoản lưu ký tương ứng.Trong khi đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan quản lý hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, đồng thời thực hiện xác nhận các loại hạn ngạch, tín chỉ carbon đủ điều kiện giao dịch. Việc chuyển quyền sở hữu hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon ngoài sàn giao dịch carbon chỉ được thực hiện trong các trường hợp theo quy định và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền.

Yến Nhung – Diễn đàn Doanh nghiệp