Ống kính đa chiều

Sau nhiều năm được coi là một phần của "kỹ năng mềm" hoặc văn hóa doanh nghiệp, năng lực kiểm soát cảm xúc và tính kỷ luật tâm lý của người đứng đầu các doanh nghiệp khởi nghiệp đang được giới đầu tư quốc tế nâng cấp thành một tiêu chí thẩm định chính thức. Sự dịch chuyển này diễn ra trong bối cảnh lãi suất cao kéo dài và hàng loạt vụ sụp đổ của các "kỳ lân" công nghệ trong giai đoạn 2022-2024, buộc các quỹ đầu tư mạo hiểm phải đánh giá lại các rủi ro phi tài chính.

Sự thay đổi trong tiêu chí đánh giá

Báo cáo từ tạp chí Entrepreneur chỉ ra rằng ranh giới giữa các nhà sáng lập thành công và thất bại không còn được xác định chủ yếu bởi chiến lược kinh doanh hay khả năng tiếp cận vốn. Thay vào đó, khả năng điều chỉnh cảm xúc và duy trì kỷ luật vận hành đang trở thành yếu tố định hình cấu trúc doanh nghiệp có khả năng chống chịu trước các cú sốc thị trường. Quan điểm này phù hợp với xu hướng mà nhiều tổ chức tài chính đang áp dụng trong quy trình ra quyết định đầu tư.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận vấn đề trong bối cảnh rộng hơn. Theo phân tích của Financial Times, trong thời kỳ lãi suất thấp kéo dài sau khủng hoảng 2008 và đại dịch COVID-19, sự dồi dào của dòng vốn đã cho phép nhiều nhà sáng lập che giấu những khiếm khuyết về mặt quản trị và kỷ luật vận hành.

Các vòng gọi vốn lớn đã tạm thời bù đắp cho sự thiếu hiệu quả trong việc kiểm soát chi phí và dòng tiền. Khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ và các ngân hàng trung ương khác duy trì lãi suất ở mức cao để kiểm soát lạm phát, môi trường "tiền đắt" đã bộc lộ những điểm yếu cố hữu của các mô hình tăng trưởng thiếu kỷ luật.

Bằng chứng từ thực tế đầu tư

Bloomberg đã dẫn chứng một số trường hợp sụp đổ của các startup từng được định giá trên 1 tỷ USD, mà nguyên nhân được xác định một phần đến từ quyết định bốc đồng và thiếu kiểm soát trong chi tiêu của người sáng lập. Những sự việc này đã tác động đến cách thức các quỹ đầu tư mạo hiểm thực hiện thẩm định. Bên cạnh việc đánh giá mô hình kinh doanh, thị trường tiềm năng và tình hình tài chính, ngày càng nhiều quỹ bắt đầu thu thập thông tin về lịch sử ra quyết định, khả năng chịu áp lực và các mối quan hệ lao động của đội ngũ lãnh đạo.

Nghiên cứu đăng tải trên Harvard Business Review cung cấp thêm một góc nhìn khác: trạng thái tâm lý của người đứng đầu có xu hướng lan tỏa trong tổ chức. Các doanh nghiệp có nhà lãnh đạo được đánh giá cao về trí tuệ cảm xúc thường ghi nhận tỷ lệ giữ chân nhân sự chủ chốt cao hơn trong giai đoạn khủng hoảng, qua đó giảm chi phí thay thế và duy trì được sự ổn định của chuỗi cung ứng ý tưởng. Ngược lại, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng môi trường làm việc với áp lực tâm lý không được quản trị có thể dẫn đến xung đột nội bộ và gián đoạn vận hành.

Hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ hiện đóng góp một phần đáng kể vào tăng trưởng GDP và tạo việc làm mới tại nhiều quốc gia, từ các trung tâm như Thung lũng Silicon, Bắc Kinh, Bangalore đến các thị trường mới nổi tại Đông Nam Á và Mỹ Latinh. Do đó, bất kỳ sự thay đổi nào trong tiêu chí phân bổ vốn của các quỹ đầu tư mạo hiểm đều có thể tác động đến dòng chảy của hàng trăm tỷ USD mỗi năm.

Việc bổ sung các tiêu chí liên quan đến năng lực quản trị tâm lý có hai hệ quả đối lập cần được cân nhắc. Một mặt, nó có thể giúp giảm tỷ lệ thất bại do các quyết định thiếu kiểm soát, qua đó nâng cao hiệu quả phân bổ vốn của toàn nền kinh tế. Mặt khác, việc đưa các yếu tố chủ quan vào quy trình thẩm định có thể tạo ra rào cản không chính thức đối với những nhà sáng lập có xuất thân hoặc phong cách lãnh đạo khác biệt, nếu không được chuẩn hóa một cách minh bạch.

Dự báo ba xu hướng

Dựa trên các tín hiệu từ thị trường và báo cáo từ các tổ chức nghiên cứu, có thể nhận diện ba xu hướng đang hình thành.

Thứ nhất, việc sử dụng chuyên gia khai vấn điều hành hoặc chuyên gia tâm lý có thể trở thành một điều khoản phổ biến trong các thỏa thuận đầu tư giai đoạn sớm. Một số quỹ đầu tư mạo hiểm lớn đã thử nghiệm mô hình này và đang đánh giá tác động đến tỷ lệ sống sót của danh mục đầu tư.

Thứ hai, dòng vốn có thể dịch chuyển từ mô hình "kỳ lân" (tăng trưởng nóng, chấp nhận đốt vốn cao) sang mô hình "startup lạc đà" (tăng trưởng bền vững, tập trung vào hiệu quả vận hành). Sự dịch chuyển này không nhất thiết mang tính định hướng, mà là phản ứng thích nghi của thị trường trước môi trường lãi suất cao và rủi ro kinh tế vĩ mô gia tăng.

Thứ ba, các chương trình đào tạo quản trị kinh doanh như MBA và các chương trình ươm tạo khởi nghiệp có thể điều chỉnh nội dung chương trình, bổ sung các mô-đun về quản trị cảm xúc và khả năng phục hồi tâm lý. Một số cơ sở đào tạo đã bắt đầu thử nghiệm tích hợp các nội dung này vào chương trình chính khóa, bên cạnh các môn học truyền thống như tài chính doanh nghiệp và chiến lược cạnh tranh.

Vốn tâm lý của lãnh đạo đang trong quá trình chuyển từ một khái niệm mang tính học thuật hoặc phát triển cá nhân thành một yếu tố được lượng hóa và đưa vào quy trình ra quyết định đầu tư. Mức độ ảnh hưởng thực sự của xu hướng này còn phụ thuộc vào khả năng chuẩn hóa các phương pháp đánh giá và bằng chứng thực nghiệm về mối tương quan giữa các chỉ số tâm lý và hiệu suất tài chính dài hạn. Trong ngắn hạn, đây được coi là một phản ứng hợp lý của thị trường trước những tổn thất đã xảy ra. Trong dài hạn, liệu nó trở thành một tiêu chuẩn bền vững hay chỉ là một hiệu ứng nhất thời vẫn là một câu hỏi mở, cần được tiếp tục quan sát và đánh giá.

Trần Phương