Văn hóa - Du lịch
Đột phá từ di sản, kiến tạo động lực phát triển mới
Trong giai đoạn phát triển mới, Bắc Ninh đứng trước yêu cầu không chỉ mở rộng không gian đô thị, nâng cấp hạ tầng, mà còn phải nâng cao chất lượng sống, tạo dựng tầm vóc văn hóa và sức hấp dẫn riêng.
Muốn vậy, văn hóa phải trở thành sức mạnh nội sinh, thể thao là nền tảng phát triển con người, du lịch là cầu nối chuyển hóa di sản thành giá trị kinh tế. Đặc biệt, Quan họ cần được đặt ở vị trí hạt nhân để định vị thương hiệu điểm đến Bắc Ninh trên bản đồ du lịch trong nước và quốc tế.
Tiềm năng lớn nhưng giá trị khai thác chưa tương xứng
Bắc Ninh có lợi thế hiếm có khi hội tụ truyền thống văn hiến Kinh Bắc, hệ thống di sản phong phú, nền công nghiệp phát triển và vị trí kết nối thuận lợi với Thủ đô cùng các trung tâm kinh tế phía Bắc. Địa bàn có 8 di sản văn hóa được UNESCO công nhận, ghi danh; 28 di sản văn hóa (DSVH) phi vật thể được đưa vào danh mục DSVH phi vật thể quốc gia; 25 bảo vật quốc gia; 1.319 lễ hội; 3.154 di tích được xếp hạng, kiểm kê và 39 khu, điểm du lịch được công nhận. Năm 2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO công nhận là DSVH phi vật thể đại diện của nhân loại.
Điều đáng chú ý là sức sống của Quan họ đang ngày càng mở rộng cả trong không gian thực và không gian số. Những câu lạc bộ, nhóm biểu diễn Quan họ không chỉ phục vụ các chương trình văn hóa tại địa phương mà còn chủ động kết nối cộng đồng người yêu Quan họ ở nhiều địa phương, quốc gia thông qua các nền tảng số; từng làn điệu, lời ca Kinh Bắc có thể vượt qua giới hạn địa lý để đến với công chúng quốc tế. Với du khách, nếu phải lựa chọn một dấu ấn tiêu biểu nhất để nhận diện Bắc Ninh, thì đó chính là Quan họ.
Với nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, du lịch Bắc Ninh còn nhiều dư địa tăng trưởng. Năm 2025, Bắc Ninh đón khoảng 6,3 triệu lượt khách, hơn 350.000 lượt khách quốc tế, tổng thu khoảng 5.500 tỷ đồng. Chỉ 9 tháng đầu năm 2026, lượng khách đã đạt 5,8 triệu lượt, tổng thu ước 5.236 tỷ đồng. Tuy nhiên, bài toán lớn đặt ra cho thành phố là: làm thế nào chuyển tiềm năng thành giá trị và biến dòng khách thành sức mua, thời gian lưu trú và nguồn thu bền vững. Hiện sản phẩm đủ sức định vị thương hiệu trên địa bàn thành phố còn thiếu; liên kết giữa điểm đến, lữ hành, lưu trú và dịch vụ chưa chặt chẽ; các hoạt động vui chơi, giải trí, mua sắm và kinh tế đêm chưa trở thành những “mắt xích” đủ mạnh để kéo dài hành trình và tăng chi tiêu của du khách. Nhiều di sản vẫn được khai thác theo mùa lễ hội, sự kiện, thay vì trở thành những trải nghiệm văn hóa thường xuyên, có chiều sâu,...
Đánh thức nguồn lực di sản, xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng
Theo bà Bùi Thị Thu Thủy - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP.Bắc Ninh, vấn đề cốt lõi là làm thế nào để những giá trị ấy được “đánh thức”, tạo thành sản phẩm, thương hiệu, thị trường và sinh kế cho người dân. Bảo tồn vì thế không thể dừng ở việc giữ nguyên hiện trạng, mà phải gắn với sáng tạo, phát huy giá trị và đưa di sản sống trong đời sống đương đại.
Trong đó, Quan họ cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái văn hóa. Một du khách có thể bắt đầu hành trình bằng việc nghe Quan họ, sau đó tìm hiểu làng Quan họ, trải nghiệm trang phục, thưởng thức ẩm thực, tham dự một sinh hoạt cộng đồng, mua sản phẩm lưu niệm và tiếp tục tương tác với Quan họ trên nền tảng số sau khi rời Bắc Ninh. Khi đó, giá trị của di sản không kết thúc ở một buổi biểu diễn mà tiếp tục được kéo dài trong toàn bộ hành trình trải nghiệm của du khách.
Tương tự, với tranh dân gian Đông Hồ, gốm Phù Lãng, gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ..., cần chuyển từ “giới thiệu sản phẩm làng nghề” sang phát triển chuỗi giá trị sản phẩm văn hóa. Nghệ nhân phải được kết nối với nhà thiết kế, kiến trúc sư, doanh nghiệp và công nghệ; sản phẩm có thể đi từ quà tặng, mỹ thuật, trang trí đến thương mại điện tử, trải nghiệm du lịch và nội dung số.
Tại buổi làm việc về phát triển du lịch ngày 1/10/2026, ông Nguyễn Hồng Thái - Bí thư Thành ủy Bắc Ninh, nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh “từ khai thác tài nguyên sang phát triển kinh tế du lịch; từ quảng bá điểm đến sang xây dựng và bán sản phẩm; từ Nhà nước trực tiếp làm sản phẩm sang Nhà nước kiến tạo môi trường, doanh nghiệp tổ chức khai thác và thị trường quyết định sản phẩm”.
Kế hoạch 84-KH/TU ngày 24/9/2026 của Ban Thường vụ Thành ủy thực hiện Nghị quyết 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch đặt mục tiêu đến năm 2030 đón trên 10 triệu lượt khách mỗi năm, trong đó khách quốc tế trên 1 triệu lượt; hình thành 2 - 3 sản phẩm du lịch đặc trưng mang thương hiệu Bắc Ninh. Để hiện thực hóa mục tiêu, thành phố cần tập trung xây dựng các chuỗi sản phẩm “Bắc Ninh - Miền Quan họ”, hành trình miền di sản Kinh Bắc, du lịch làng nghề, sinh thái - cộng đồng và MICE.
Quan họ cần được xác định là “điểm neo” của thương hiệu điểm đến. Bắc Ninh hoàn toàn có thể xây dựng một không gian đô thị - văn hóa - du lịch mà ở đó Quan họ hiện diện thường xuyên. Du khách đến làng Quan họ không chỉ nghe hát mà còn hiểu phong tục, trang phục, thưởng thức ẩm thực; đến Đông Hồ không chỉ xem tranh mà được trải nghiệm quy trình làm tranh và mua sản phẩm có câu chuyện, nguồn gốc rõ ràng. Kinh tế đêm, tổ hợp văn hóa - biểu diễn, nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí phải được đặt trong tổng thể quy hoạch, hạ tầng, quỹ đất và cơ chế thu hút nhà đầu tư có năng lực.
Biến bản sắc thành lợi thế cạnh tranh
Cùng với phát huy giá trị di sản, Bắc Ninh cần đầu tư thiết chế văn hóa, thể thao theo hướng đồng bộ, đa chức năng, gần dân. Thành phố cần rà soát toàn bộ mạng lưới nhà văn hóa, thư viện, bảo tàng, nhà hát, sân vận động, nhà thi đấu,...; xác định rõ công trình cần nâng cấp, hạng mục còn thiếu và thứ tự ưu tiên. Hướng tới công trình có công năng cao, sử dụng thường xuyên, phục vụ người dân và đủ khả năng tổ chức các sự kiện lớn.
Để tạo đột phá, Bắc Ninh phải chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo; từ tổ chức sự kiện riêng lẻ sang xây dựng sản phẩm thường xuyên; từ quảng bá chung chung sang xúc tiến theo từng thị trường và đo bằng hiệu quả thực tế. Nhà nước giữ vai trò quy hoạch, hoàn thiện cơ chế, đầu tư hạ tầng thiết yếu và bảo vệ di sản; doanh nghiệp là lực lượng đầu tư, tổ chức khai thác và mở rộng thị trường; nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng là chủ thể gìn giữ, sáng tạo và thụ hưởng giá trị. Cùng với đó là số hóa di sản, quảng bá đa nền tảng, nâng chất lượng nhân lực, chuẩn hóa dịch vụ, tăng liên kết vùng.
Tầm vóc thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ nằm ở quy mô kinh tế hay những công trình hiện đại, mà còn ở chiều sâu văn hóa, sức khỏe cộng đồng và năng lực biến bản sắc thành lợi thế cạnh tranh. Khi Quan họ, Đông Hồ, Phù Lãng cùng hệ thống di sản được kết nối với sáng tạo, thể thao và du lịch, Bắc Ninh có thể chuyển hóa tài nguyên thành sản phẩm, sản phẩm thành sinh kế, bản sắc thành thương hiệu và văn hóa thành sức mạnh phát triển bền vững.