Phát triển bền vững
Nhà ở xã hội phát thải thấp: Bài toán cân bằng giữa chi phí và chất lượng sống
Phát triển nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp không chỉ là yêu cầu giảm tác động môi trường của ngành Xây dựng mà còn đặt ra bài toán kiểm soát chi phí, bảo đảm người thu nhập thấp có thể tiếp cận những công trình chất lượng tốt, tiết kiệm năng lượng.
Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng (IBST), Bộ Xây dựng vừa tổ chức Hội thảo khoa học “Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp – Định hướng và giải pháp cho Việt Nam”, tập trung trao đổi các giải pháp về quy hoạch, thiết kế, vật liệu, công nghệ thi công và cơ chế tài chính nhằm thúc đẩy phát triển nhà ở xã hội theo hướng xanh.
Phát biểu khai mạc, TS. Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng IBST cho biết, Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển nhà ở xã hội, đồng thời thực hiện cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là gia tăng nguồn cung mà còn phải nâng cao chất lượng công trình, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải trong toàn bộ vòng đời sử dụng.
Theo ông Hải, IBST đang đẩy mạnh khảo sát thực tiễn, nghiên cứu và hợp tác với các đơn vị thiết kế, nhà sản xuất vật liệu, doanh nghiệp công nghệ để xây dựng hướng dẫn thiết kế nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp. Trọng tâm là những giải pháp có tính khả thi, giảm nhu cầu năng lượng ngay từ khâu quy hoạch, thiết kế, đồng thời kiểm soát chi phí đầu tư và vận hành.
Ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng), nhấn mạnh việc gắn phát triển nhà ở xã hội với định hướng phát triển vật liệu xây dựng và ứng phó biến đổi khí hậu. Các giải pháp giảm phát thải cần được lựa chọn phù hợp, bảo đảm hiệu quả môi trường nhưng không làm tăng áp lực chi phí, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận nhà ở của người thu nhập thấp.
Ở góc độ thiết kế, TS.KTS. Nguyễn Tiến Tâm, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, cho rằng tổ chức hướng công trình phù hợp, tận dụng gió mát, bố trí không gian đệm và tối ưu diện tích cửa kính có thể cải thiện tiện nghi nhiệt, giảm phụ thuộc vào thiết bị làm mát và sưởi. Với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, khả năng thông gió tự nhiên, che nắng, hạn chế bức xạ nhiệt và kiểm soát độ ẩm cần được tính toán ngay từ đầu.
Bên cạnh phát thải trong quá trình vận hành, các-bon hàm chứa trong vật liệu và kết cấu cũng là vấn đề được quan tâm. Đối với xi măng và bê tông, việc giảm tỷ lệ clinker, sử dụng phụ gia khoáng như tro bay và xỉ hạt lò cao được đánh giá có tiềm năng giảm phát thải. Theo ông Trần Quốc Thọ, Trưởng phòng Kỹ thuật Công ty CP Xi măng FiCO-YTL, dòng xi măng ECOCem có thể giảm phát thải CO₂ từ 30–70% so với xi măng Portland truyền thống. Tại dự án nhà ở xã hội Long Bình Tân (Đồng Nai), giải pháp này được giới thiệu có thể giảm 25–87 kg CO₂/m² sàn, tương đương khoảng 8.000 tấn CO₂ cho toàn dự án.
Các giải pháp vật liệu khác cũng được đề cập như vách thạch cao nhẹ của Knauf Việt Nam giúp giảm tải trọng kết cấu, rút ngắn thời gian thi công và giảm tác động môi trường so với một số giải pháp tường truyền thống; vật liệu cách nhiệt, cách âm của ROCKWOOL góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và xem xét yêu cầu an toàn cháy. Trong khi đó, đại diện Sơn TOA Việt Nam cho biết doanh nghiệp dự kiến công bố Tuyên bố môi trường sản phẩm (EPD) đầu tiên cho sơn nước sản xuất tại Việt Nam vào năm 2027 nhằm cung cấp dữ liệu phục vụ đánh giá công trình xanh.
Thực tiễn triển khai cũng cho thấy khả năng tích hợp nhiều giải pháp trong cùng dự án. Ông Trần Trọng Khánh, Tổng Giám đốc Công ty Phát triển nhà Xuân Phương, chia sẻ kinh nghiệm tại dự án nhà ở xã hội Đức Thượng (Hoài Đức, Hà Nội), với hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất 425,72 kWp kèm pin lưu trữ, sử dụng sơn phản xạ nhiệt và tối ưu diện tích cây xanh, mặt nước.
Tuy nhiên, để các giải pháp xanh được nhân rộng, bài toán tài chính và tiêu chuẩn đánh giá cần được giải quyết đồng bộ. Theo ông Vũ Hồng Phong, chuyên gia công trình xanh EDGE thuộc Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), chứng nhận công trình xanh có thể giúp chủ đầu tư chứng minh hiệu quả sử dụng tài nguyên, tạo điều kiện tiếp cận nguồn tài chính xanh.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải chuẩn hóa phương pháp đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA), kiểm kê khí nhà kính và Tuyên bố môi trường sản phẩm (EPD), qua đó hình thành dữ liệu tin cậy phục vụ quản lý phát thải và xây dựng chính sách hỗ trợ.
Từ các trao đổi tại hội thảo, có thể thấy nhà ở xã hội phát thải thấp không thể chỉ dựa vào một loại vật liệu hay công nghệ riêng lẻ. Hiệu quả cần được tính toán xuyên suốt từ quy hoạch, thiết kế, thi công đến vận hành. Quan trọng hơn, các giải pháp phải chứng minh được hiệu quả kinh tế, khả năng ứng dụng và nhân rộng, tránh để chi phí chuyển đổi xanh trở thành gánh nặng đối với người mua nhà.