Phát triển bền vững

Tại Diễn đàn “Phát triển công nghiệp dầu khí Việt Nam: Đảm bảo tăng trưởng bền vững” vừa diễn ra tại Hà Nội, Đại sứ Vũ Quang Minh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, đã phân tích kinh nghiệm phát triển dầu khí của nhiều quốc gia, đồng thời đưa ra những gợi mở đối với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện thể chế và tái cấu trúc ngành.

Theo Đại sứ Vũ Quang Minh, dầu khí ngày càng trở thành vấn đề an ninh quốc gia, không đơn thuần là câu chuyện kinh tế. Những biến động địa chính trị, đặc biệt là nguy cơ gián đoạn nguồn cung qua các tuyến vận tải chiến lược, cho thấy mức độ phụ thuộc của nền kinh tế vào năng lượng. Việt Nam hiện mỗi năm nhập khẩu khoảng 14 triệu tấn dầu thô và 10 triệu tấn xăng dầu thành phẩm, trong khi năng lực dự trữ vẫn còn thấp so với mục tiêu 90 ngày nhập ròng vào năm 2030 theo Nghị quyết 70.

Nhìn ra thế giới, Na Uy được xem là hình mẫu về quản trị tài nguyên với nguyên tắc phân định rõ chức năng xây dựng chính sách, quản lý kỹ thuật và kinh doanh. Từ năm 1971, quốc gia này đã xác lập các nguyên tắc phát triển dầu khí trước khi khai thác quy mô lớn. Chính sách thuế dầu khí 78% được duy trì ổn định trong nhiều thập kỷ, nguồn thu được tích lũy vào quỹ đầu tư quốc gia với giá trị khoảng 2.000 tỷ USD.

Bài học từ Na Uy, theo Đại sứ Vũ Quang Minh, không chỉ nằm ở quy mô quỹ mà quan trọng hơn là tính kỷ luật trong quản lý nguồn thu và sự ổn định của chính sách. Ngân sách chỉ được rút khoảng 3% giá trị quỹ mỗi năm, qua đó hạn chế việc sử dụng nguồn thu tài nguyên cho các nhu cầu ngắn hạn.

Trong khi đó, Malaysia lựa chọn mô hình Petronas nắm quyền tài nguyên, quản lý nhà thầu, khai thác và đầu tư ra hơn 20 quốc gia. Điểm đáng chú ý là cơ chế hợp đồng được điều chỉnh linh hoạt theo đặc điểm từng loại mỏ, từ mỏ nhỏ, mỏ sắp hết thời hạn khai thác đến các dự án nước sâu. Các quốc gia vùng Vịnh lại có cách tiếp cận khác khi sử dụng tiêu chí giá trị nội địa để đánh giá nhà cung cấp, gắn điểm số với kết quả đấu thầu và kiểm toán độc lập.

Tuy nhiên, không có mô hình nào hoàn hảo. Kinh nghiệm của Anh cho thấy việc thay đổi chính sách thuế liên tục có thể làm suy giảm tính ổn định của môi trường đầu tư. Indonesia nhiều lần điều chỉnh luật và hợp đồng, trong khi Mexico từng mở cửa thị trường rồi quay lại mô hình đóng cửa. Những trường hợp này cho thấy rủi ro khi luật chơi thiếu nhất quán hoặc doanh nghiệp quốc gia phải gánh quá nhiều nhiệm vụ chính trị, không được bù đắp minh bạch.

Đặt trong tương quan quốc tế, Việt Nam có một số điểm tương đồng với Malaysia khi Petrovietnam vừa tham gia hoạt động kinh doanh, vừa thực hiện nhiệm vụ Nhà nước giao. Dù vậy, sản lượng dầu hiện nay mới bằng khoảng một nửa mức đỉnh năm 2004. Tiềm năng còn lại chủ yếu nằm ở các khu vực nước sâu, xa bờ, đòi hỏi nguồn vốn lớn và công nghệ khai thác phức tạp hơn.

Luật Dầu khí năm 2026 đã bổ sung nhiều cơ chế đáng chú ý như chính sách riêng cho mỏ cận biên, tăng 10% thu hồi chi phí đối với công nghệ nâng cao hệ số thu hồi, mở rộng khai thác tận thu và trao thêm quyền phê duyệt cho Petrovietnam. Đặc biệt, lần đầu tiên luật có chương về lưu trữ CO2 và năng lượng ngoài khơi, tạo cơ sở pháp lý cho việc mở rộng hoạt động của ngành.

Từ những kinh nghiệm trên, Đại sứ Vũ Quang Minh cho rằng Việt Nam không nên sao chép nguyên mẫu bất kỳ quốc gia nào mà cần chọn lọc những yếu tố phù hợp: sự ổn định chính sách và dữ liệu tài nguyên dùng chung của Na Uy; tính linh hoạt trong hợp đồng của Malaysia; cơ chế đánh giá, kiểm toán giá trị nội địa của các quốc gia vùng Vịnh. Đồng thời, cần minh bạch chi phí đối với những nhiệm vụ Nhà nước giao cho doanh nghiệp.

Luật Dầu khí mới dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Đây là khoảng thời gian quan trọng để hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thi hành, đưa kinh nghiệm quốc tế vào thực tiễn quản lý. Bởi như phân tích tại diễn đàn, tài nguyên dầu khí có thể là lợi thế tự nhiên, nhưng năng lực công nghiệp được quyết định bởi cách thức xây dựng thể chế và tổ chức quản trị. Sự ổn định, minh bạch và tầm nhìn dài hạn sẽ là những yếu tố quan trọng đối với tương lai công nghiệp dầu khí Việt Nam.

Lê Minh