Văn hóa - Du lịch

Sức sống di sản từ những người truyền lửa

Với nghệ thuật dân tộc, cái khó không chỉ là biểu diễn hay, mà là làm mới để hấp dẫn hơn nhưng không làm sai tinh thần gốc. Một làn điệu dân ca, một nhịp khèn, một động tác múa cổ khi bước lên sân khấu đều cần tri thức văn hóa, bản lĩnh nghề và kỷ luật nội bộ.

Đoàn Nghệ thuật Dân tộc tỉnh Tuyên Quang có đội ngũ được đào tạo chính quy tại Trường Múa Việt Nam, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc. Với 14 Nghệ sĩ ưu tú (qua các thời kỳ), Đoàn có thể xử lý các chất liệu thô mộc như múa tang sành của người Cao Lan, múa bát của người Tày, múa khèn của người Mông mà vẫn giữ độ chân thực văn hóa. Nghệ sĩ đi thực tế về bản làng, quan sát sinh hoạt, nghe làn điệu, nhìn dáng điệu lao động, nghi lễ, rồi đưa chất liệu vào phòng tập.

Bà Nguyễn Thị Thu Hồng, Trưởng đoàn Nghệ thuật Dân tộc tỉnh Tuyên Quang chia sẻ: “Chúng tôi không mang văn hóa dân tộc lên sân khấu như một chất liệu trang trí. Mỗi làn điệu dân ca, mỗi động tác múa, mỗi âm thanh của nhạc cụ truyền thống đều chứa trong đó đời sống, lịch sử và tâm hồn của đồng bào. Yếu tố cốt lõi làm nên sức nặng của tác phẩm không chỉ là kỹ năng nghề nghiệp hay sự đầu tư công phu, mà là việc lấy bản sắc văn hóa dân tộc làm nền tảng, lấy con người làm trung tâm sáng tạo”.

Hằng ngày, các nghệ sĩ lớn tuổi dành ít nhất 30 phút rèn thanh nhạc, khẩu hình, thần thái sân khấu cho lớp trẻ. Đó không chỉ là dạy cách hát, cách múa, mà còn là truyền cho lớp trẻ tình yêu nghề và ý thức giữ gìn bản sắc trong từng tiết mục.

Cách di sản kể câu chuyện của thời đại mới

Nếu chỉ tái hiện nguyên trạng, nghệ thuật dân gian dễ thành một “mẫu vật đẹp”: có giá trị lưu giữ, nhưng thiếu sức lan tỏa. Vì vậy, Đoàn đặt truyền thống vào cấu trúc biểu diễn mới, giàu tính kể chuyện hơn và gần hơn với khán giả hôm nay.

Trong nhiều tác phẩm, yếu tố múa đương đại được pha trộn ở mức khoảng 30%. Hiện đại không lấn át dân gian, mà mở rộng biên độ biểu đạt. Những động tác gắn với lao động, nghi lễ, sinh hoạt cộng đồng được tổ chức lại bằng nhịp điệu sân khấu, ánh sáng, âm nhạc và hiệu ứng thị giác. Nhờ đó, người xem không chỉ thấy một nét văn hóa, mà còn cảm nhận câu chuyện phía sau nó.

Giải thích về sự chuyển dịch này, bà Nguyễn Thị Thu Hồng cho biết: “Nếu chỉ tái hiện nguyên bản các giá trị truyền thống, đôi khi rất khó tạo được sức lan tỏa rộng rãi, nhất là với công chúng trẻ. Chúng tôi lựa chọn cách tiếp cận mới: lấy bản sắc văn hóa dân tộc làm gốc nhưng thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại hơn, giàu tính sân khấu hơn và gần gũi hơn với khán giả. Đổi mới không có nghĩa là làm mờ đi bản sắc, mà là để những giá trị truyền thống được kể bằng ngôn ngữ của thời đại”.

Tư duy ấy giúp tác phẩm của Đoàn không còn là màn hát múa mô phỏng, mà kể về con người, ký ức cộng đồng và khát vọng sống của đồng bào các dân tộc Tuyên Quang. Nhiều tác phẩm của Đoàn đã vượt khỏi phạm vi địa phương, ghi dấu bằng 3 Huy chương Vàng toàn đoàn, 2 Huy chương Bạc toàn đoàn cùng nhiều huy chương Vàng, Bạc cho các tiết mục. Tiêu biểu có múa “Nguồn cội”, “Ngẫu hứng triền non”, “Kađongku” của dân tộc Dao; các tiết mục mang màu sắc dân ca như “Sình ca đợi chàng” của dân tộc Cao Lan, “Khúc giao duyên bản Lô” của dân tộc Lô Lô; hòa tấu âm nhạc dân tộc “Âm vang đại ngàn”, “Chuyện của đá”; đơn ca “Rừng vọng” từ chất liệu Pà Thẻn, “Cù tê” của dân tộc La Chí; song ca “Ô si ta quây tỉ nan” của dân tộc Dao.

Sản phẩm của Đoàn còn hiện diện trong hoạt động ngoại giao, giao lưu quốc tế tại Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, từng phục vụ cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama và lãnh đạo các nước ASEAN.

Thắp sáng hệ sinh thái du lịch Tuyên Quang

Mô hình vận hành của Đoàn không tách rời hai nhiệm vụ: phục vụ chính trị và phát triển sản phẩm văn hóa gắn với du lịch.

Từ nền tảng ấy, Đoàn mở rộng vào các không gian du lịch. Các hoạt động gắn với phục vụ du lịch ngày càng hiện diện trên nhiều lớp không gian: từ Lễ hội Thành Tuyên, Lễ hội hoa Tam giác mạch, Lễ hội khèn Mông, Qua miền di sản Việt Bắc, Ngày hội văn hóa người Mông, Lễ hội hát Then, đàn Tính, Lễ hội Trà Shan tuyết Hà Giang, Lễ hội hoa Dã quỳ đến các chương trình phối hợp với các đài truyền hình Trung ương, địa phương thực hiện nhiều MV, chương trình ca nhạc quảng bá hình ảnh con người, bản sắc văn hóa các dân tộc Hà Giang - Tuyên Quang. Không gian biểu diễn cũng được mở rộng tới Bảo tàng tỉnh, Khu di tích lịch sử Tân Trào, Khu nghỉ dưỡng Flamingo, các chương trình văn hóa cấp Trung ương, phố cổ Đồng Văn, chợ đêm Mèo Vạc, chợ đêm Quản Bạ và các chợ phiên Lùng Tám, Thanh Vân, Quyết Tiến, Phương Thiện, Phương Độ, Xín Mần,...

Bà Nguyễn Thị Thu Hồng khẳng định: “Con đường phía trước không phải là chạy theo thị hiếu đơn thuần, mà là tạo ra những sản phẩm nghệ thuật vừa giàu bản sắc, vừa hấp dẫn công chúng, có khả năng tham gia vào chuỗi giá trị du lịch. Khi tác phẩm đủ chất lượng, đủ sức chạm tới người xem, tự nó sẽ tạo ra giá trị kinh tế. Sự khác biệt và dấu ấn văn hóa địa phương chính là lợi thế cạnh tranh lớn nhất của nghệ thuật truyền thống”.

Từ vùng sâu đến điểm nóng du lịch, từ hội diễn chuyên nghiệp đến sân khấu quốc tế, Đoàn đang vận hành như một lực lượng văn hóa linh hoạt, giàu sức lan tỏa, không chỉ trở thành điểm chạm của du lịch trải nghiệm, mà còn để di sản được sống, được cảm nhận và tiếp nối trong nhịp phát triển.

Hà Thành - Trịnh Long