Ống kính đa chiều

Vụ việc xảy ra tại Trung tâm thương mại AEON Long Biên những ngày gần đây đã thu hút sự quan tâm lớn của dư luận khi xuất hiện thông tin liên quan đến việc lực lượng an ninh, bảo vệ trung tâm thương mại xử lý đối với một khách hàng bị nghi ngờ có hành vi vi phạm nội quy hoặc liên quan đến tài sản của doanh nghiệp.

Bỏ qua các tranh luận về đúng sai của từng cá nhân cụ thể, vụ việc đặt ra nhiều vấn đề pháp lý đáng chú ý liên quan đến giới hạn quyền của doanh nghiệp trong việc bảo vệ tài sản, quyền của công dân khi bị kiểm tra, xử lý tại các trung tâm thương mại, cũng như trách nhiệm pháp lý có thể phát sinh nếu các biện pháp xử lý vượt quá phạm vi cho phép của pháp luật.

Doanh nghiệp có quyền bảo vệ tài sản nhưng không được thay thế cơ quan nhà nước

Pháp luật Việt Nam ghi nhận quyền của tổ chức, cá nhân trong việc bảo vệ tài sản hợp pháp của mình. Quyền sở hữu tài sản của tổ chức, cá nhân được Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Dân sự năm 2015 bảo vệ. Theo Điều 32 Hiến pháp năm 2013, mọi người có quyền sở hữu hợp pháp về thu nhập, của cải, nhà ở, tư liệu sản xuất và các tài sản khác; không ai bị quốc hữu hóa, tịch thu hoặc hạn chế quyền sở hữu trái luật. Đồng thời, Điều 164 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định chủ sở hữu có quyền tự bảo vệ, ngăn chặn người khác xâm phạm quyền sở hữu của mình bằng các biện pháp không trái quy định của pháp luật.

Đối với các trung tâm thương mại, siêu thị hay cửa hàng bán lẻ, việc bố trí lực lượng bảo vệ, hệ thống camera giám sát, kiểm soát an ninh nhằm phòng chống mất cắp là hoàn toàn cần thiết và phù hợp với hoạt động kinh doanh.

Tuy nhiên, quyền bảo vệ tài sản không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp hoặc lực lượng bảo vệ được thực hiện các hoạt động mang tính điều tra, khám xét, cưỡng chế hoặc xử lý người vi phạm như cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Điều 20 Hiến pháp năm 2013 quy định mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát, trừ trường hợp phạm tội quả tang. Điều 21 Hiến pháp năm 2013 cũng quy định mọi người có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình.

Trong mọi trường hợp, việc xử lý phải bảo đảm tôn trọng danh dự, nhân phẩm, quyền bất khả xâm phạm về thân thể và các quyền nhân thân khác của công dân được Hiến pháp và pháp luật bảo vệ.

Nếu có căn cứ nghi ngờ một cá nhân thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản, biện pháp phù hợp nhất là lập biên bản sự việc, lưu giữ hình ảnh, chứng cứ liên quan và thông báo ngay cho cơ quan công an để xử lý theo thẩm quyền.

Khi nào doanh nghiệp có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý?

Nếu trong quá trình xử lý vụ việc, lực lượng bảo vệ hoặc người quản lý doanh nghiệp có hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của khách hàng; công khai thông tin chưa được kiểm chứng; giữ người trái quy định; ép buộc nhận lỗi; hoặc có các hành vi vượt quá giới hạn cần thiết thì tùy mức độ có thể phát sinh trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc thậm chí trách nhiệm hình sự. Về trách nhiệm dân sự, Điều 34 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ. Người bị đưa thông tin sai sự thật làm ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm, uy tín có quyền yêu cầu bác bỏ thông tin, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại.

Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định người có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.

Theo quy định của Bộ luật Dân sự, danh dự, nhân phẩm, uy tín là quyền nhân thân được pháp luật bảo vệ. Người bị xâm phạm có quyền yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai và yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được hành vi vi phạm và thiệt hại thực tế phát sinh.

Bên cạnh đó, trong trường hợp có hành vi xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm người khác hoặc phát tán thông tin sai sự thật gây ảnh hưởng đến cá nhân, tổ chức thì cơ quan chức năng có thể xem xét trách nhiệm hành chính hoặc trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật hiện hành.

Trường hợp có hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, cá nhân hoặc tổ chức vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của Nghị định số 144/2021/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Trong trường hợp hành vi có tính chất nghiêm trọng, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét dấu hiệu của một số tội danh được quy định trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), như:

• Tội Làm nhục người khác (Điều 155);
• Tội Vu khống (Điều 156);
• Tội Bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật (Điều 157), nếu có căn cứ chứng minh việc hạn chế tự do thân thể của công dân trái quy định pháp luật.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng việc xác định có hay không hành vi vi phạm phải dựa trên tài liệu, chứng cứ khách quan và kết luận của cơ quan có thẩm quyền, không thể chỉ dựa trên thông tin lan truyền trên mạng xã hội hoặc phản ánh một chiều từ bất kỳ bên nào.

Người tiêu dùng cần làm gì để tự bảo vệ quyền lợi của mình?

Trong thực tế, khi xảy ra tranh chấp hoặc bị nghi ngờ có hành vi vi phạm tại siêu thị, trung tâm thương mại, người dân cần giữ thái độ bình tĩnh, hợp tác trong phạm vi hợp lý và yêu cầu việc làm việc phải được thực hiện công khai, minh bạch.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định người tiêu dùng có quyền được bảo đảm an toàn, được cung cấp thông tin đầy đủ, được tôn trọng danh dự, nhân phẩm và được bồi thường thiệt hại khi quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.

Khi phát sinh tranh chấp, người tiêu dùng có quyền khiếu nại trực tiếp với tổ chức, cá nhân kinh doanh; yêu cầu tổ chức xã hội tham gia bảo vệ người tiêu dùng hỗ trợ; yêu cầu cơ quan quản lý nhà nước giải quyết hoặc khởi kiện tại Tòa án theo quy định pháp luật.

Nếu cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm, người dân nên chủ động thu thập chứng cứ như hình ảnh, video, ghi âm, thông tin người làm chứng hoặc các tài liệu liên quan để bảo vệ quyền lợi của mình.

Tùy từng trường hợp cụ thể, người bị ảnh hưởng có thể gửi đơn khiếu nại đến doanh nghiệp, phản ánh đến cơ quan quản lý nhà nước, đề nghị cơ quan công an xem xét hành vi có dấu hiệu vi phạm hoặc khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại theo thủ tục dân sự.

Điều quan trọng là mọi yêu cầu bảo vệ quyền lợi cần được thực hiện trên cơ sở pháp luật và chứng cứ khách quan, tránh tâm lý xử lý theo cảm xúc hoặc dựa trên các thông tin chưa được kiểm chứng.

Bảo vệ người tiêu dùng không đồng nghĩa với tạo áp lực lên doanh nghiệp

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, Việt Nam luôn khuyến khích các doanh nghiệp trong và ngoài nước đầu tư, kinh doanh lâu dài, ổn định. Tuy nhiên, môi trường đầu tư lành mạnh không chỉ được đánh giá thông qua các chính sách ưu đãi dành cho doanh nghiệp mà còn thông qua mức độ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng.

Người tiêu dùng phải được đối xử công bằng, được tôn trọng nhân phẩm và được bảo vệ khi quyền lợi bị xâm phạm. Ngược lại, doanh nghiệp cũng cần được bảo vệ trước những thông tin sai lệch hoặc các cáo buộc thiếu căn cứ.

Do đó, điều quan trọng nhất trong các vụ việc tương tự không phải là đứng về phía doanh nghiệp hay người tiêu dùng, mà là bảo đảm mọi hành vi đều được xem xét trên cơ sở pháp luật, chứng cứ khách quan và nguyên tắc tôn trọng quyền con người.

Một môi trường kinh doanh văn minh phải là môi trường mà doanh nghiệp có đủ công cụ để bảo vệ tài sản hợp pháp của mình, nhưng đồng thời mọi khách hàng cũng được bảo đảm quyền được tôn trọng danh dự, nhân phẩm và các quyền công dân cơ bản theo quy định của pháp luật Việt Nam.

Dưới góc độ pháp lý, việc bảo vệ tài sản của doanh nghiệp và bảo vệ quyền nhân thân của công dân là hai lợi ích đều được pháp luật bảo hộ. Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cùng các văn bản pháp luật có liên quan đều hướng tới mục tiêu cân bằng giữa quyền sở hữu tài sản của doanh nghiệp với quyền được tôn trọng danh dự, nhân phẩm và quyền con người của khách hàng.

Chính vì vậy, mọi hành vi xử lý nghi ngờ vi phạm tại các trung tâm thương mại, siêu thị hoặc cơ sở kinh doanh cần được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự và trong giới hạn pháp luật cho phép, nhằm bảo đảm môi trường kinh doanh văn minh, an toàn và tôn trọng quyền con người.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn