Ống kính đa chiều

Cây xăng, showroom mọc trên đất vận tải công cộng

Đầu tiên là khu đất rộng hàng chục nghìn mét vuông cạnh nghĩa trang Mai Dịch (quận Cầu Giấy). Theo báo Dân Việt, phía mặt đường là cây xăng và trạm bảo dưỡng xe; phía trong là một trạm đăng kiểm hoạt động nhộn nhịp. Đây vốn là khu đất được giao cho Transerco để phục vụ hệ thống dịch vụ xe buýt – một cấu phần của hạ tầng vận tải công cộng Thủ đô.

Xa hơn về phía Tây, khu đất số 454 Phạm Văn Đồng cũng do Transerco quản lý được khai thác làm cây xăng, trạm sửa - rửa xe; bên trong là một gara ô tô lớn. Vào nội đô, hai địa chỉ 32 Nguyễn Công Trứ và 94 Ngô Thì Nhậm – nằm giữa khu phố cổ – được cho thuê làm showroom ô tô, trong đó 32 Nguyễn Công Trứ là showroom của HTA Hoàn Kiếm. Trên trục Trường Chinh, hai khu đất liền kề 311–313 và 315 Trường Chinh đều của Transerco: tầng một là showroom ô tô, các tầng trên cho thuê làm văn phòng hạng B. Tại 103 Láng Hạ, một trong những trục tài chính – thương mại sôi động nhất Thủ đô, hãng Mazda đang thuê lại của Transerco để vận hành showroom.

Tạp chí Môi trường Xây dựng còn phản ánh hiện tượng bãi đỗ xe - tài sản công gắn với chức năng vận tải - bị “biến tướng” thành sàn bất động sản cho thuê mặt bằng. Điểm chung của các trường hợp này là đất giao phục vụ giao thông công cộng đang được khai thác thuần túy thương mại.

Sai khác giữa phương án kiến trúc và hiện trạng

Khu đất Mai Dịch là dẫn chứng được Tạp chí Thương hiệu & Công luận mô tả chi tiết. Theo đó, Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội đã có Văn bản số 3455/QHKT-TMB-PKAT-P1 ngày 27/6/2016 chấp thuận tổng mặt bằng; UBND quận Cầu Giấy cấp Giấy phép xây dựng số 896/GPXD ngày 6/12/2016. Thế nhưng trên thực địa, ô đất số 5 (theo phương án là bãi đỗ xe có mái) xuất hiện nhà kho; ô số 4 và số 6 (khối kỹ thuật, nhà bảo vệ) lại có quán bia. Phía Transerco giải thích là do chưa giải phóng mặt bằng nên “tạo điều kiện” cho người lao động dùng tạm. Dưới góc nhìn pháp luật, mọi sai khác giữa hồ sơ phê duyệt và hiện trạng đều là dấu hiệu cần làm rõ.

90 Nguyễn Tuân – từ depot xe buýt thành dự án thương mại

Câu chuyện gây ồn ào nhất vẫn là khu đất khoảng 3,7 ha tại 90 Nguyễn Tuân (quận Thanh Xuân) – nguyên là depot xe buýt của Transerco. Theo phản ánh của báo chí, khu đất này đã được chuyển đổi thành dự án nhà ở thương mại do Công ty CP Đầu tư đô thị và Khu công nghiệp Sông Đà 7 (Urinco 7) làm chủ đầu tư mà không qua đấu giá quyền sử dụng đất. Một trong những mục tiêu ban đầu là cải thiện nhà ở cho cán bộ, nhân viên Transerco. Nhưng các căn hộ và biệt thự thấp tầng được mở bán với giá từ 28 triệu đồng/m² đến 220 triệu đồng/m² đối với nhà phố – gần như bất khả thi đối với phần lớn lái xe, phụ xe, công nhân kỹ thuật ngành xe buýt.

Đặt cạnh các khu đất đang cho thuê thương mại nêu trên, 90 Nguyễn Tuân hé lộ một kịch bản hoàn chỉnh: từ cho thuê khai thác thương mại trên đất công đến bước chuyển đổi mục đích, hợp pháp hóa thành dự án bất động sản – kịch bản nhiều lần được Thanh tra Chính phủ cảnh báo trong các kết luận thanh tra cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước.

Luật Đất đai 2024 và Chỉ thị 47: “Kiên quyết thu hồi”

Đất Nhà nước giao, cho thuê đối với doanh nghiệp nhà nước là tài sản công, được điều chỉnh đồng thời bởi Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 và Luật Đất đai. Kể từ ngày 01/8/2024, Luật Đất đai năm 2024 (Luật số 31/2024/QH15) có hiệu lực; tại Điều 81 quy định rõ các trường hợp Nhà nước thu hồi đất do vi phạm pháp luật, trong đó có hành vi sử dụng đất không đúng mục đích đã được giao, cho thuê, công nhận; đất được giao quản lý mà để bị lấn, chiếm; không đưa đất vào sử dụng hoặc chậm tiến độ. Nghị định số 102/2024/NĐ-CP ngày 30/7/2024 hướng dẫn chi tiết các trình tự, thủ tục liên quan.

Đặc biệt, ngày 24/12/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 47/CT-TTg về tăng cường quản lý, nâng cao hiệu quả sử dụng, xử lý nhà, đất tại doanh nghiệp nhà nước. Chỉ thị được ban hành ngay sau khi Quốc hội thông qua Luật số 56/2024/QH15 sửa đổi, bổ sung 9 Luật, trong đó miễn thực hiện sắp xếp lại nhà, đất theo pháp luật về tài sản công đối với nhà, đất do doanh nghiệp quản lý, sử dụng. Việc “cởi trói” thủ tục sắp xếp này được Chỉ thị 47 cân bằng bằng hai yêu cầu: doanh nghiệp nhà nước phải “chấm dứt việc sử dụng nhà, đất vào mục đích cho thuê, cho mượn, bố trí làm nhà ở, liên doanh, liên kết… không đúng quy định”; còn Ủy ban nhân dân các cấp phải “kiên quyết thu hồi” đất sử dụng sai mục đích, đất cho mượn – cho thuê trái quy định, đất bị lấn chiếm hoặc chậm đưa vào sử dụng.

Đối chiếu khung pháp lý trên với thực trạng do báo chí phản ánh, việc các depot, gara, trạm bảo dưỡng phục vụ vận tải công cộng được khai thác thành showroom ô tô, văn phòng cho thuê đặt ra dấu hỏi pháp lý rõ ràng về “sử dụng đất không đúng mục đích Nhà nước giao” và “cho thuê không đúng quy định” – căn cứ đủ để cơ quan quản lý đất đai xem xét thu hồi.

Lãi mỏng, nợ lớn – câu hỏi về hiệu quả sử dụng đất công

Trớ trêu là quỹ đất vàng đó lại đang nằm trong tay một doanh nghiệp có hiệu quả tài chính khá khiêm tốn. Báo Đại biểu Nhân dân cho biết lợi nhuận của Transerco nhiều năm chỉ ở mức “mỏng”, có năm lãi vỏn vẹn 1,4 tỷ đồng trong khi nợ phải trả vượt 1.500 tỷ đồng, đó là chưa kể phần trợ giá hằng năm từ ngân sách cho hoạt động xe buýt. Trong năm 2024, theo số liệu doanh nghiệp công bố, Transerco vận hành hơn 3,4 triệu lượt xe và vận chuyển trên 234 triệu lượt hành khách, chiếm khoảng 58% sản lượng vận chuyển công cộng toàn thành phố.

Một doanh nghiệp nhận trợ giá ngân sách để vận hành xe buýt đồng thời giữ nhiều khu đất vàng cho thuê thương mại đặt ra câu hỏi rõ ràng: doanh thu cho thuê được hạch toán thế nào, có đấu giá thuê tài sản công hay không, lợi nhuận đó có quay về bù đắp dịch vụ công cộng – hay đang chảy ra ngoài qua các hợp đồng “liên doanh, liên kết” thiếu minh bạch?

Cần một cuộc rà soát toàn diện và công khai

Từ góc độ pháp lý, có ba việc cần làm để giải quyết vấn đề này. Trước hết, UBND thành phố Hà Nội – với tư cách đại diện chủ sở hữu phần vốn nhà nước tại Transerco và là cơ quan quản lý đất đai địa phương – cần chỉ đạo rà soát từng khu đất do Transerco quản lý: nguồn gốc giao đất, hợp đồng thuê đất, giấy chứng nhận, phương án kiến trúc, giấy phép xây dựng và hiện trạng sử dụng. Kết quả rà soát cần được công khai để dư luận giám sát.

Tiếp đến, đối với những khu đất có dấu hiệu sử dụng sai mục đích hoặc cho thuê – cho mượn không đúng quy định, cần áp dụng đúng tinh thần “kiên quyết thu hồi” theo Chỉ thị 47/CT-TTg, đồng thời truy thu các khoản nghĩa vụ tài chính phát sinh. Cuối cùng, tiến trình cổ phần hóa Transerco theo Quyết định số 26/2019/QĐ-TTg cần được đẩy nhanh, gắn chặt với phương án xử lý đất đai ngay từ khâu xác định giá trị doanh nghiệp – để không lặp lại kịch bản 90 Nguyễn Tuân.

Đất công nội đô không phải là “của riêng” bất kỳ doanh nghiệp nào. Khi pháp luật đã đủ công cụ và Thủ tướng đã yêu cầu “kiên quyết”, việc chuyển những hình ảnh phóng sự thành các quyết định hành chính cụ thể chính là phép thử về năng lực thực thi pháp luật.

Thanh Lưu (t/h)