Điểm đến

Ninh Bình là một trong số rất ít địa phương còn tồn tại hệ thống văn bia Hán Nôm có lịch sử tiếp nối nhau, liên tục và kéo dài xuyên suốt nhiều thế kỷ. Hiện trên địa bàn tỉnh có ngàn văn bia Hán Nôm đang được lưu giữ trong các di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh, trong các ngôi chùa, đền, vách núi, hang động.

Người đầu tiên làm thơ, tạc lên Dục Thúy Sơn

Trong đó, hệ thống văn khắc ma nhai trên vách đá thuộc núi Non Nước, di tích quốc gia đặc biệt có giá trị to lớn, mang nhiều ý nghĩa về lịch sử, văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng và văn học. Không chỉ phản ánh sự phát triển của di văn Hán Nôm tại vùng đất Cố đô mà còn là minh chứng sống động cho quá trình giao lưu văn hóa, tư tưởng của các triều đại phong kiến Việt Nam qua nhiều thế kỷ. Ngay từ dưới chân núi, chúng tôi đã cảm nhận được hơi thở của lịch sử phả ra từ từng thớ đá. Bước chân theo những bậc đá mòn vẹt dấu tích của thời gian, ta dễ dàng bắt gặp những văn khắc trên đá của các bậc đế vương, tao nhân mặc khách xưa.

Theo nhà nghiên cứu Trương Đình Tưởng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Ninh Bình, “người có công phát hiện, đặt tên và tôn vinh vẻ đẹp của Dục Thúy Sơn chính là danh sĩ Trương Hán Siêu, một người con ưu tú của đất Ninh Bình. Chính ông cũng là người đầu tiên làm thơ rồi tạc bài Dục Thúy Sơn Linh Tế tháp ký vào vách núi năm 1343. Từ dấu chân của Trương Hán Siêu, các thế hệ sau đã nối tiếp nhau, biến những vách đá vô tri thành những tác phẩm văn học nghệ thuật sống động”.

Theo các nhà nghiên cứu, trên vách đá núi Non Nước hiện còn có 43 văn khắc ma nhai, trong đó có 37 bản văn khắc Hán Nôm từ thời nhà Trần đến đầu thế kỷ XX. Với chín bài văn khắc thời Trần, nổi bật là bia “Dục Thúy Sơn Linh Tế tháp ký” của Trương Hán Siêu năm 1343; bia “Thánh chỉ” của Thượng hoàng Trần Minh Tông khắc năm 1349; ba bài văn khắc thời Lê sơ (thế kỷ XV); một bài văn khắc thời Mạc (thế kỷ XVI); bốn bài văn khắc thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII - XVIII) và nhiều tác phẩm là văn khắc thời Nguyễn.

Trải qua gần 700 năm, mỗi bài thơ là một phong cách thư pháp khác nhau. Có văn khắc chỉ có chữ chân phương rõ nét, có bản lại bay bướm như rồng phượng, có bản chỉ là một mặt phẳng trên vách núi rồi khắc chữ, thế nhưng có bản khắc được trang trí cầu kỳ với hình ảnh rồng uốn lượn sống động. Những nét chữ chạm khắc trên vách đá, dù trải qua sương gió, bão táp suốt bảy thế kỷ nhưng vẫn toát lên vẻ đẹp tinh xảo, nét chữ uy nghiêm và có giá trị nghệ thuật cao của bậc tiền nhân.

Tuy nhiên, thời gian, nắng gió và cả những thăng trầm của lịch sử đã khiến nhiều văn bia bị bào mòn hoàn toàn, hiện chỉ còn lại mỗi mặt phẳng trơn nhẵn, một số văn khắc lại mang dấu tích bom đạn của chiến tranh, thế nhưng cái “thần” của người xưa thì vẫn vẹn nguyên trên đá.

“Ngoài những tác phẩm văn chương quý giá, độc bản khắc trên núi Non Nước, còn có bài văn bia chứa đựng thông tin khoa học quý giá như bia cúng ruộng năm 1343 thời Trần, có ghi chép tới 20 tên làng bằng chữ Nôm. Đây là dấu tích chữ Nôm khắc đá sớm nhất ở Việt Nam, cho thấy thời Trần đã có chữ Nôm dùng trong văn tự, đặc biệt được khắc bia đá núi”, nhà nghiên cứu Trương Đình Tưởng nhấn mạnh.

Bảo tồn báu vật cho mai sau

Với những giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt, di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh núi Non Nước đã được công nhận là di tích danh thắng cấp quốc gia năm 1962 và đến năm 2019 được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Ông Đinh Thành Sơn, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Hoa Lư chia sẻ: “Khi khắc thơ lên vách đá dường như các bậc tiền nhân không chỉ muốn ghi lại cảm xúc nhất thời mà họ muốn “vĩnh cửu hóa” tư tưởng của mình. Đá có thể mòn nhưng chữ trên đá như lời thề vĩnh cửu với non sông đất nước, là sự khẳng định về một nền văn hiến rực rỡ của dân tộc”. Nhằm quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích cũng như bảo tồn 43 văn bia ma nhai độc bản, vô giá trên núi Non Nước, UBND phường Hoa Lư (trước kia là thành phố Ninh Bình) đã ban hành nhiều kế hoạch, hành động cụ thể.

Trước hết là thành lập Ban quản lý Di tích núi Non Nước, ban hành quy chế hoạt động và phân công nhiệm vụ cho từng thành viên. Cùng với đó, quan tâm đầu tư, tu bổ, tôn tạo nhiều hạng mục phục vụ khách du lịch, trang bị hệ thống camera giám sát, tăng cường thiết bị phòng cháy chữa cháy tại khu vực di tích, các trang thiết bị phục vụ công tác thuyết minh, bảo vệ di tích. Lắp đặt, duy trì hệ thống điện chiếu sáng tại di tích cũng như biển giới thiệu và bản đồ khoanh vùng khu vực bảo vệ di tích. Đồng thời, phường cũng thường xuyên kiểm tra, thực hiện kịp thời các hoạt động bảo vệ, giữ gìn và khôi phục nguyên trạng các văn bia trên vách núi, không để rễ cây, rêu bám làm hư hại đến bản khắc độc bản này.

Tuy nhiên, “bảo tàng văn học” này cũng đang phải đối mặt với sự bào mòn của thời gian, thời tiết và tác động của con người. Việc bảo tồn những bản văn khắc này đòi hỏi cần những giải pháp khoa học nghiêm ngặt hơn nhằm hạn chế sự phong hóa, xâm nhập của nước mưa và rêu mốc làm mờ nét chữ cổ.

Ông Đinh Thành Sơn cho biết thêm: “Với những giá trị vô giá về văn hóa, văn học nghệ thuật, lịch sử, tín ngưỡng của di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước cũng như bộ sưu tập đồ sộ văn khắc Hán Nôm ma nhai trên vách đá, UBND phường Hoa Lư cùng với Sở VHTT tỉnh Ninh Bình phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học, các nhà khoa học, khảo cổ trong nước và quốc tế tổ chức nhiều hội thảo để làm rõ hơn các giá trị của di tích núi Non Nước ở khía cạnh tư liệu để địa phương sớm hoàn thiện hồ sơ đề cử văn khắc Hán Nôm núi Non Nước vào Danh mục Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO”.

Chia tay núi Non Nước khi nắng chiều đổ vàng trên sông Đáy, chúng tôi vương vấn mãi hình ảnh những bài thơ, dòng chữ, văn khắc cổ trên vách núi. Đây không chỉ là nơi lưu giữ văn học cổ mà còn là minh chứng sống động khẳng định người Việt xưa đã biết “đối thoại” với thiên nhiên, biến vách đá vô tri thành những trang sử xanh tràn đầy sức sống. Dục Thúy Sơn không chỉ là một địa danh thuần tuý mà trở thành nhịp cầu nối liền quá khứ với hiện tại, là nơi lưu giữ di sản vô giá, nơi hồn thiêng sông núi đất Việt trường tồn mãi mãi với thời gian.

Theo Anh Tú (baovanhoa.vn)