Ống kính đa chiều

Chịu tác động kép từ sự leo thang căng thẳng địa chính trị, tình trạng thiếu hụt đầu tư nghiêm trọng và một quá trình chuyển đổi xanh đầy trắc trở, thị trường năng lượng thế giới không còn nhiều dư địa cho sự lạc quan. Thay vào đó, các nhà hoạch định chính sách đang phải chuẩn bị cho những kịch bản tồi tệ nhất.

Những kịch bản "từ xấu đến thảm họa"

Theo một phân tích mới đây từ tờ The Economist, thị trường năng lượng toàn cầu đang thực sự đứng "bên bờ vực của một thảm họa". Đáng lo ngại hơn, giới chuyên gia nhận định rằng các kịch bản dự báo hiện tại đã không còn bất kỳ viễn cảnh tươi sáng nào; tất cả chỉ đang dao động từ mức độ "xấu cho đến cực kỳ tồi tệ".

Sự mong manh của thị trường hiện nay xuất phát từ việc hệ thống năng lượng toàn cầu đã cạn kiệt các "bộ đệm" dự phòng. Trong quá khứ, các cú sốc về giá thường được xoa dịu nhờ nguồn cung dự trữ dồi dào hoặc năng lực sản xuất dự phòng của các quốc gia xuất khẩu lớn. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, mọi mắt xích trong chuỗi cung ứng đều đang bị kéo căng đến mức tối đa.

Cuộc khủng hoảng hiện tại không chỉ là câu chuyện của cung và cầu thuần túy, mà là hệ quả của một trật tự địa chính trị đang rạn nứt.

Theo Reuters, quyết định kiên quyết duy trì chính sách cắt giảm sản lượng tự nguyện của Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ và các đối tác (OPEC+) đã tạo ra một mức sàn giá dầu giả tạo, khiến nguồn cung trên thị trường luôn trong trạng thái thắt chặt. Việc thiếu đi hàng triệu thùng dầu mỗi ngày so với công suất tối đa khiến thị trường cực kỳ nhạy cảm với bất kỳ sự gián đoạn nhỏ nào.

Bên cạnh đó, các rủi ro an ninh hàng hải đang định hình lại bản đồ vận tải năng lượng. Tình trạng căng thẳng leo thang ở khu vực Trung Đông và các cuộc tấn công tại Biển Đỏ đã buộc các tàu chở dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) phải thay đổi lộ trình, đi vòng qua Mũi Hảo Vọng (Châu Phi). Điều này không chỉ làm tăng vọt chi phí bảo hiểm và cước vận tải mà còn kéo dài thời gian giao hàng, trực tiếp đe dọa an ninh năng lượng của Châu Âu và Châu Á.

Nghịch lý của quá trình chuyển đổi xanh

Một yếu tố cốt lõi khác đẩy thị trường đến bờ vực thảm họa chính là sự bất cân xứng trong quá trình chuyển đổi năng lượng.

Theo báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế - IEA, thế giới đang rơi vào một nghịch lý nguy hiểm: Dòng vốn đầu tư vào các dự án khai thác dầu khí truyền thống đã giảm mạnh nhằm đáp ứng các cam kết về biến đổi khí hậu; tuy nhiên, tốc độ đầu tư và triển khai năng lượng tái tạo (gió, mặt trời) cùng hệ thống lưu trữ điện lại không đủ nhanh để bù đắp khoảng trống khổng lồ đó.

Hệ quả là thế giới đang cố gắng loại bỏ năng lượng hóa thạch trước khi xây dựng xong hệ thống năng lượng xanh thay thế. Phân tích sâu hơn, theo The New York Times, các dự án năng lượng tái tạo hiện cũng đang vấp phải những rào cản lớn về đứt gãy chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu (như lithium, cobalt) và lãi suất duy trì ở mức cao, làm đội vốn hàng loạt dự án điện gió ngoài khơi tại Châu Âu và Mỹ.

Cơn ác mộng của nền kinh tế toàn cầu

Việc thị trường năng lượng rơi vào trạng thái "từ xấu đến tồi tệ" sẽ không chỉ dừng lại ở các chỉ số trên bảng điện tử, mà sẽ tạo ra hiệu ứng domino tàn phá nền kinh tế thực.

Cú sốc giá năng lượng sẽ thổi bùng lại ngọn lửa lạm phát vốn chỉ vừa mới hạ nhiệt trong thời gian gần đây. Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế trên The Economist, nếu giá năng lượng tiếp tục neo cao hoặc tăng vọt do một biến cố địa chính trị đột ngột, các ngân hàng trung ương sẽ buộc phải giữ lãi suất ở mức trừng phạt lâu hơn dự kiến.

Điều này sẽ bóp nghẹt đà tăng trưởng kinh tế, đẩy các quốc gia đang phát triển vào cuộc khủng hoảng nợ và làm xói mòn sức mua của hàng tỷ người tiêu dùng.

Cảnh báo của The Economist không phải là sự bi quan thái quá, mà là một hồi chuông thức tỉnh. Sự mong manh của thị trường năng lượng toàn cầu hiện nay đòi hỏi các quốc gia phải có những bước đi thận trọng hơn, cân bằng một cách thực tế giữa mục tiêu an ninh năng lượng ngắn hạn và các tham vọng khí hậu dài hạn.

Nếu không có những can thiệp mang tính cấu trúc và hợp tác quốc tế khẩn cấp, "thảm họa" trên thị trường năng lượng sẽ sớm trở thành hiện thực khốc liệt cho toàn cầu.

Thanh Lưu