Phát triển bền vững

Nhấn mạnh tại hội thảo “Chiến lược và giải pháp phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất công nghiệp” ngày 24/3, ông Tạ Đình Thi – Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội – cho rằng dù đã có những bước tiến nhất định, kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức về tính đồng bộ trong cả nhận thức và triển khai.

Việc tổ chức lại các hoạt động từ thiết kế, sản xuất đến tiêu dùng theo hướng sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát sinh chất thải là yêu cầu cấp thiết, nhất là trong bối cảnh Việt Nam chịu áp lực lớn từ biến đổi khí hậu và cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Theo ông Chu Việt Cường, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp (Cục Công nghiệp), kinh tế tuần hoàn không chỉ là giải pháp môi trường mà là mô hình tổ chức lại toàn bộ hệ thống sản xuất. Trong đó, các dòng vật chất được thiết kế để quay vòng liên tục, kéo dài vòng đời sản phẩm thay vì kết thúc ở khâu thải bỏ như mô hình kinh tế tuyến tính. Luật Bảo vệ môi trường 2020 cũng xác định rõ định hướng này, coi thiết kế là điểm khởi đầu của quá trình tuần hoàn.

Thực tế, Việt Nam đã bước đầu hình thành khung chính sách tương đối đầy đủ cho phát triển kinh tế tuần hoàn. Từ các định hướng trong Nghị quyết Đại hội XIII, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021–2030 đến các quy định trong Luật Bảo vệ môi trường và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, nền tảng pháp lý đang dần hoàn thiện.

Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Hệ thống pháp luật thiếu cơ chế điều phối thống nhất; thị trường nguyên liệu thứ cấp chưa phát triển; năng lực công nghệ và tài chính của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế. Điều này khiến kinh tế tuần hoàn mới dừng ở giai đoạn chuyển tiếp, chưa tạo được hiệu ứng lan tỏa rõ nét.

Theo các chuyên gia, lộ trình phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam có thể chia thành ba giai đoạn. Đến năm 2025, trọng tâm là hoàn thiện thể chế và thí điểm mô hình, với vai trò chủ đạo của Nhà nước. Giai đoạn 2025–2030 sẽ chuyển sang phát triển thị trường, nhất là thị trường nguyên liệu tái chế và thị trường carbon, trong đó khu vực tư nhân giữ vai trò trung tâm. Đến năm 2050, mục tiêu là hình thành hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn hoàn chỉnh, gắn với cam kết phát thải ròng bằng “0”.

Ở góc độ thực tiễn, bà Nguyễn Thanh Phương, đại diện Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp, cho rằng tái sử dụng và tái chế là hai trụ cột quan trọng. Nhiều ngành đã bắt đầu áp dụng các giải pháp tuần hoàn như tái chế sợi trong dệt may, tái chế nhựa, hay tận dụng tro xỉ, thạch cao trong sản xuất vật liệu xây dựng.

Đáng chú ý, đến năm 2025, khoảng 72% trong tổng số hơn 118 triệu tấn tro xỉ từ các nhà máy nhiệt điện đã được tái sử dụng. Con số này cho thấy dư địa rất lớn nếu các giải pháp công nghệ và thị trường được triển khai đồng bộ.

PGS.TS. Bùi Quang Tuấn nhận định kinh tế tuần hoàn là xu thế toàn cầu không thể đảo ngược, đồng thời mở ra cơ hội để Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều sâu. Trong bối cảnh các thị trường lớn như EU áp dụng các tiêu chuẩn mới như CBAM hay ESG, doanh nghiệp buộc phải minh bạch về phát thải và vòng đời sản phẩm nếu muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo các chuyên gia, để thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực thi, cần thúc đẩy thị trường nguyên liệu tái chế, nâng cao năng lực công nghệ cho doanh nghiệp và hoàn thiện cơ chế điều phối liên ngành. Quan trọng hơn, kinh tế tuần hoàn cần được nhìn nhận như một chiến lược phát triển tổng thể, thay vì các giải pháp rời rạc. Chỉ khi đó, mô hình này mới thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng bền vững của công nghiệp Việt Nam.

Lê Long